Ο συλλέκτης Τάκης Ευθυμίου μιλάει στη Μαίρη Γκιώνη – Λαρεντζάκη
Ο Τάκης Ευσταθίου έχει ρίζες από τον Πόντο, τη Ρωσία και τη Μυτιλήνη. Το 1963 ακολούθησε την οικογένειά του στην Αμερική και εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη. Αμέσως τον τράβηξε η τέχνη. Εργάστηκε σε καλλιτεχνικά στούντιο, έκανε σπουδές στο θέατρο και συμμετείχε σε παραστάσεις του Greek Repertory Theater του Αδαμάντιου Λαιμού. Το ενδιαφέρον του επικεντρώθηκε στους εικαστικούς καλλιτέχνες, ζωγράφους και γλύπτες. Λίγο αργότερα γίνεται βοηθός και συνέταιρος σε αντικερί.
Γνωρίζεται με τον Αλέξανδρο Ιόλα και τον βοηθό του Μπρους Τζάκσον. Επισκέπτεται συχνά την Alexander Iolas Gallery στο Μανχάταν, σε εγκαίνια και εκθέσεις και επιμελείται την τοποθέτηση των έργων. Από τον Ιόλα παίρνει πολύτιμες συμβουλές και κάνει τη γνωριμία του με τον Άντι Γουόρχολ. Στις αρχές του ’70 αγόρασε πολλά από τα έργα που δεν πήρε μαζί του ο Ιόλας, όταν ήρθε για να εγκατασταθεί στην Ελλάδα. Το 1971 μετά από ένα χρόνο παραμονής στην Ελλάδα, επέστρεψε στη Νέα Υόρκη, όπου το 1973 άνοιξε συνεταιρικά μια γκαλερί στη 57th Street και 6th Avenue. Η γκαλερί ονομάστηκε Tchernov. Ο Τάκης Ευσταθίου μέσα από την γκαλερί του ανέδειξε Ρώσους καλλιτέχνες που έφευγαν από τη Ρωσία και έβρισκαν ελευθερία στην Αμερική. Η γκαλερί σημείωσε μεγάλη επιτυχία. Ο Τάκης Ευσταθίου έκανε τη γνωριμία του με τον Γιώργο Κωστάκη, τον μεγαλύτερο συλλέκτη της ρωσικής πρωτοπορίας, του οποίου τη μεγάλη συλλογή έχει αγοράσει η μονή Λαζαριστών.
Ο Τάκης Ευσταθίου γνώρισε σημαντικές προσωπικότητες της τέχνης: τον Μιχάλη Λεκάκη, γνωστό γλύπτη της διασποράς, τον Νάσο Δάφνη, ζωγράφο της Λίο Καστέλι της μεγάλης γκαλερί που ανέδειξε καλλιτέχνες της ποπ αρτ, τον Μίκη Θεοδωράκη και άλλους. Tο 1978, ο Τάκης Ευσταθίου άνοιξε γκαλερί στη Madison Avenue και στην 74th Street. Γνώρισε σημαντικούς καλλιτέχνες και ήταν ο πρώτος γκαλερίστας, που ανέδειξε νέους καλλιτέχνες σ’ εκείνη την περιοχή των καταξιωμένων καλλιτεχνών.
Το 1978 ο Τάκης Ευσταθίου κάνει μια συμφωνία με το Stanford Museum του Κονέκτικατ, για να εκθέσει τις ακουαρέλες του Θεόδωρου Στάμου. Γνωρίζεται με τον μεγάλο Λευκαδίτη ζωγράφο. Από τότε συνδέθηκαν με δεσμούς φιλίας και συνεργασίας, μέχρι το θάνατο του ζωγράφου το 1997. Ο Τάκης Ευσταθίου γίνεται σύμβουλος του Στάμου και ο Στάμος γνωρίζει στον Τ. Ευσταθίου τον Λευκάδιο Χερν. Ο Τάκης Ευσταθίου άρχισε να ασχολείται με τον Χερν, να διαβάζει βιβλία του και στα τέλη της δεκαετίας του ’80 ταξίδεψε στη Λευκάδα και αντίκρισε το άγαλμα του Χερν στην πλατεία, όπου είναι οι προτομές των Λευκαδιτών ποιητών (Βαλαωρίτη, Σικελιανού).
ΠΑΛΜΟΣ: Σε ποιο περιβάλλον μεγαλώσατε; Και πώς ήταν τα παιδικά σας χρόνια στην Ελλάδα;
ΤΑΚΗΣ ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ: Γεννήθηκα στις 26 Αυγούστου του 1944 στο μαιευτήριο «Έλενα» στην Αθήνα, λίγο πριν από το τέλος του πολέμου. Η μητέρα μου είχε έλθει στην Αθήνα από τον Καύκασο της Ρωσίας και ο πατέρας μου από τη Μόσχα, όπου και είχε χάσει την περιουσία του σαν συνέπεια της Οκτωβριανής επανάστασης. Οι γονείς μου έμεναν στον συνοικισμό Δουργούτι στην περιοχή του Νέου Κόσμου από τη δεκαετία του 1940. Ζούσαμε φτωχικά αλλά δεν ήμασταν μίζεροι. Μέναμε στο ίδιο σπίτι οκτώ άτομα (εγώ με τα τέσσερα αδέλφια μου, οι γονείς μου και η γιαγιά μου η Ρωσίδα). Όταν τελείωσα το Δημοτικό σχολείο, άρχισα να εργάζομαι σε ηλικία 13 ετών. Πρώτα στον Σαρίδη που έφτιαχνε έπιπλα. Σε ηλικία 14 ετών γνώρισα τον Φωστηρόπουλο που είχε την αντιπροσωπεία της Mercedes και μου έδωσε δουλειά στη ΒΙΑΜΑΧ που συναρμολογούσε οχήματα στη Λεωφόρο Καβάλας. Έκανα και άλλες δουλειές. Το 1963, όταν ήμουν 19 ετών, όλη η οικογένεια φύγαμε για τη Νέα Υόρκη με το πλοίο «Φρειδερίκη».
«Π»: Πώς μπήκατε στον κόσμο της Τέχνης όταν πήγατε στις ΗΠΑ σε ηλικιά 19 ετών; Ποιους σημαντικούς ανθρώπους συναντήσατε και ποιοι από αυτούς έεπαιξαν τον σημαντικότερο ρόλο στη ζωή σας ;
Τ.ΕΥ.: Στη Νέα Υόρκη, στην αρχή εργάστηκα σε ένα στούντιο που έφτιαχναν διαφημιστικά πανώ, όπου και εργάστηκα ως βοηθός του γλύπτη Νίκου Ίκαρη. Στον ελεύθερο χρόνο μου, πήγαινα σε εκδηλώσεις του Andy Warhol και στις πρώτες disco της Νέας Υόρκης, πριν ανοίξει το STUDIO 54, δηλαδή στην «ONDIN» και την «Arthurs». Εκεί μαζευότταν η αφρόκρεμα της καλλιτεχνικής ζωής της Αμερικής και έτσι γνώρισα αρκετούς καλλιτέχνες.
Όταν στην Ελλάδα ήρθε η δικτατορία, γνώρισα τη Μελίνα Μερκούρη, τον πρώην Βασιλιά Κωνσταντίνο και την γυναίκα του, τη Shirlay McLain, τον Αλέξανδρο Ιόλα, την Jaqueline Stone και τον γιο της Oliver. Επίσης εργάστηκα ως ηθοποιός στο θέατρο του Αδαμάντιου Λαιμού. Εκεί γνώρισα την Georgia Artemis George, πρώην σύζυγο του Ελληνοαμερικανού μοντέλου και ηθοποιού Christopher George, που με βοήθησε να ανοίξουμε ένα μικρό μαγαζί με αντίκες και έργα τέχνης. Έτσι μπήκα και τον κόσμο των δημοπρασιών.
Παράλληλα, ο φίλος μου καλλιτέχνης Yannis Posnakoff άνοιξε τη γκαλερί «Ελληνικές Δημιουργίες» στην οδό Βουλής 36 στην Αθήνα και μου ζήτησε να τον βοηθήσω. Έτσι το 1971 πήγα στην Αθήνα για δύο χρόνια μαζί με την Georgia Artemis. Εκεί γνώρισα την Έλενα Ναθαναήλ, τον Γιάννη Σπανό, τον Μανώλη Μητσιά, την Αφροδίτη Μάνου και άλλους.
Το 1973 επέστρεψα στη Νέα Υόρκη εργάστηκα σε μια εμπορική γκαλερί όπου και γνώρισα τον Ελληνοαμερικανό εφοπλιστή George Chimes και μαζί με τη γυναίκα του ανοίξαμε την γκαλερί Gallery Tchernov στη λεωφόρο 140 West 57 street. Εκεί γνώρισα τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Μάνο Χατζιδάκι, τον John Kasavetis, τον Rudolf Nureyev, τον Χρίστο Καρά και πολλούς άλλους.
«Π»: Διαμένετε στο Μανχάταν στην Νέα Υόρκη, μιλήστε μας για την ζωή σας εκεί; Νοσταλγείτε την Ελλάδα;
Τ.ΕΥ.: Το 1974 παντρεύτηκα τη Linda Schild. Ήμουν 30 ετών και η Linda ήταν 24. Μετά το γάμο μας, πήγαμε διακοπές στην Ελλάδα για δύο μήνες. Μαζί κάναμε δύο αγόρια, το 1976 τον Eric και το 1979 τον Paul. Μετά η ζωή ήταν δύσκολη και δεν είχα χρόνο να νοσταλγώ την Ελλάδα. Για εμένα, η Ελλάδα είναι η κλασική ιστορία της. Αργότερα, το 1990, αγόρασα ένα σπίτι στην παραλία της Γλυφάδας στην Κέρκυρα και μετά δεν σταμάτησα να πηγαίνω στην Ελλάδα πιο συχνά και να συμβουλεύω συλλέκτες έργων τέχνης.
«Π»: Ως συλλέκτης έργων τέχνης, ποιούς συλλέκτες και συλλογές θαυμάζετε;
Τ.ΕΥ.: Θαυμάζω την τέχνη, έτσι μαθαίνω οπτικά την ανθρώπινη ιστορία, αλλά και την διαβάζω. Θαυμάζω πολύ την κυκλαδική τέχνη. Όταν είχα χρήματα, κυρίως τη δεκαετία του ‘80, αγόραζα έργα τέχνης από πολλές δημοπρασίες σε όλον τον κόσμο. Πολλά από αυτά τα έχω πουλήσει και αρκετά τα έχω χαρίσει σε μουσεία. Έχω γνωρίσει πολλούς σημαντικούς συλλέκτες όπως την Ντόλυ Γουλανδρή, τον Γεώργιο Κωστάκη, τον Αλέξανδρο Ιόλα, τον Γρηγόρη Καλλιμανόπουλο, την Λίτσα Τσιτσέρα, την Christophe de Menil, τον Πρόδρομο Εμφιετζόγλου, τον Ζαχαρία Πορταλάκη, την Αντωνία Δημητρακοπούλου, τον Σπύρο Γκίνη και άλλους.
«Π»: Τι είναι η τέχνη για εσάς;
Τ.ΕΥ.: Η τέχνη σου δίνει τον τρόπο να εκφράσεις τα συναισθήματά σου, είναι ένα είδος παιδείας, κομμάτι του πολιτισμού και της ιστορίας. Με την τέχνη μαθαίνεις περισσότερα για τον εαυτό σου και μπορείς και ο ίδιος να γίνεις μέρος του πολιτισμού και της ιστορίας.
«Π»: Δωρίσατε την μεγαλύτερη συλλογή στον κόσμο του Λευκάδιου Χέρν (αυτού του κορυφαίου συγγραφέα της Ιαπωνίας) στο «Ιστορικό Κέντρο του Λευκάδιου Χερν» που άνοιξε το 2014 στην Λευκάδα. Πώς αποχωριστήκατε την πολύτιμη αυτή συλλογή;
Τ.ΕΥ.: Άρχισα να δωρίζω έργα τέχνης σε μουσεία στην Αμερική, αργότερα στο Αμερικανικό Κολλέγιο στην Αγία Παρασκευή. Έπειτα έκανα δωρεές βιβλίων του Λευκάδιυ Χερν με σκοπό να προωθήσω το ανοιχτό πνεύμα του Χερν. Συνέχισα μέχρι σήμερα να αγοράζω και να δωρίζω βιβλία του Λευκάδιου Χερν σε μουσεία. Με δωρεά μου δημιουργήθηκε το πρώτο εκτός Ιαπωνίας μουσείο για τον Χερν στη Λευκάδα. Δώρισα πάνω από 500 βιβλία και ιστορικά αντικείμενα στο Ιστορικό Μουσείο για τον Λευκάδιο Χερν στο Matsue στην Ιαπωνία. Επίσης έχω κάνει δωρεές στην Αμερική και συγκεκριμένα στα μουσεία Guggenheim, Metropolitan και Brooklyn όπως και στο μουσείο του Πανεπιστημίου Cornell και στη Morgan Library and Museum. Ακόμα στην Ιρλανδία, στο Ασιατικό Μουσείο της Κέρκυρας, στο Πνευματικό Κέντρο Δελφών, στο σπίτι της Ρόζας Κασιμάτη και στο Κάστρο στα Κύθηρα, στην πρεσβεία της Ιαπωνίας στην Ελλάδα, και αλλού. Πιστεύω πολύ στις δωρεές ώς ένα μέσο προσφοράς προς το κοινωνικό σύνολο.
«Π»: Τιμηθήκατε με το παράσημο του Αυτοκράτορα το 2023 και με έπαινο του Υπουργού εξωτερικών της Ιαπωνίας το 2022. Γεφυρώσατε τις δυο χώρες. Ποια τα συναισθήματά σας;
Τ.ΕΥ.: Η Ιαπωνία και συγκεκριμένα ο δήμαρχος του Matsue με τίμησε για πρώτη φορά το 2016, κάτι που δεν το περίμενα. Ακολούθησαν ο Δήμος της Λευκάδας, το Πανεπιστήμιο της Πάτρας, το Υπουργείο Εξωτερικών της Ιαπωνίας και το παράσημο του Αυτοκράτορα της Ιαπωνίας το 2023. Αυτές οι βραβεύσεις αποτέλεσαν για εμένα μεγάλη τιμή και με γέμισαν με υπερηφάνεια!
«Π»: Ιδρύθηκε Μουσείο στην Ιαπωνία με τη μόνιμη συλλογή του Lafcadio Hearn, το «Lafcadio Hearn Memorial Museum». Μιλήστε μας γι’ αυτό.
Τ.ΕΥ.: Το Lafcadio Hearn Memorial Museum ιδρύθηκε στο Matsue της Ιαπωνίας το 1936. Το 2016 ανακαινίστηκε και εκτέθηκε ένα μεγάλο μέρος της συλλογής μου που τώρα ανήκει στο Μουσείο. Το 2009, κατά την διάρκεια της τρίτης επίσκεψής μου στο Μουσείο, τους έδωσα την ιδέα να κάνουν κάθε χρόνο νέες εκθέσεις με διαφορερικό θέμα για τον Λευκάδιο. Η πρώτη έκθεση ήταν για την ιστορία του Λευκάδιου που ξεκίνησε από την Ελλάδα για να καταλήξει στην Ιαπωνία, η επόμενη για το «ανοιχτό πνεύμα» του Λευκάδιου και αργότερα με θέμα τη συλλογή μου για το KWAIDAN που μετά πήγε σε άλλα τρία μουσεία.
«Π»: Έχετε ταξιδέψει σε όλον τον κόσμο. Τι σας έκανε αντύπωση στα ταξίδια σας αυτά;
Τ.ΕΥ.: Η εντύπωσή μου από τα ταξίδια μου είναι πως όλοι οι άνθρωποι έχουν σχεδόν τις ίδιες ανάγκες. Απλώς έχουν άλλη ιστορία και παραδόσεις. Με την τεχνολογία, η σύγχρονη ζωή έχει αλλάξει τους ανθρώπους και τους έχει φέρει πιο κοντά.
Το πρόσφατο ταξίδι μου στη Βόρεια Καρολίνα ήταν μια ωραία εμπειρία και ευκαιρία να ακούσουμε ιαπωνικές ιστορίες με φαντάσματα, από την καλή συγγραφέα και αφηγήτρια Linda Lindholm. Ήταν η επέτειος των 120 ετών από τον θάνατο του Λευκάδιου Χερν. Μια παρόμοια εκδήλωση είχαμε κάνει στο κάστρο των Κυθήρων πριν από δύο μήνες, με τον καθηγητή από τον Καναδά Γιάννη Βλαχόπουλο, την υπεύθυνη του αρχείου στο κάστρο των Κυθήρων Ρενάτα Πανταζίδου και τον Κλεομένη Πετρόχειλο, ιδιοκτήτη του σπιτιού στη Χώρα των Κυθήρων όπου είχε γεννηθεί η μητέρα του Λευκάδιου, Ρόζα Κασιμάτη.
«Π»: Δωρίζετε πολύτιμες συλλογές, σπάνια βιβλία.
Τ.ΕΥ.: Οι δωρεές είναι ένας τρόπος προσφοράς, επικοινωνίας και ενημέρωσης. Με αυτόν τον τρόπο διαδίδεται η γνώση της ιστορίας στην κοινωνία.
«Π»: Έχετε τεράστιες γνωριμίες με σημαντικότατους επιφανείς ανθρώπους της τέχνης και όχι μόνο, ποιους έχετε ξεχωρίσει;
Τ.ΕΥ.: Την αείμνηστη καθηγήτρια και για πολλά χρόνια διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, τον συλλέκτη Κυριάκο Τσιφλάκο, την πρόεδρο του ΕΟΤ και ηθοποιό Άντζελα Γκερέκου, τον καθηγητή και πρόεδρο της Ελληνο-Ινδικής Εταιρείας Πολιτισμού και Ανάπτυξης Δημήτριο Βασιλειάδη, τον αείμνηστο διευθυντή του Μουσείου Guggenheim Thomas Messer, τον αείμνηστο διευθυντή του Johnson Museum του Cornell University Thomas Levett, τον Ελληνοαμερικανό εφοπλιστή George Chimes, αλλά και πολλούς άλλους.
«Π»: Τι σας μαγνητίζει στην τέχνη; Αλήθεια, υπάρχει κάποιο μέρος του κόσμου όπου πιστεύετε ότι κυριαρχεί η αισθητική;
Τ.ΕΥ.: Στην τέχνη, με μαγνητίζει η τεχνική και η δύναμη της εκτέλεσης του καλλιτέχνη, ειδικά όταν μπορεί να ερεθίσει το μάτι. Μου αρέσουν ιδιαίτερα τα έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, του Καντίνσκι, του Μοντριάν, των Γάλλων ιμπρεσιονιστών και των Αμερικανών αφηρημένων εξπρεσιονιστών. Στα ταξίδια μου, είδα σπουδαία τέχνης και αισθητική στην Ιαπωνία, στην Ελλάδα, στην Αίγυπτο, στην Κίνα, στο Μεξικό, στην Ιταλία, στη Γαλλία και στην Ιρλανδία.
«Π»: Η πληθώρα έργων με τεράστια μεγέθη ανεκτίμητης αξίας στα μουσεία, στις ιδιωτικές συλλογές και σε δημόσιους χώρους τι μας προσφέρουν;
Τ.ΕΥ.: Τα μουσεία περιέχουν την ιστορία του πολιτισμού και την προσφέρουν στις επόμενες γενιές. Στη σύγχρονη τέχνη υπάρχει μια τάση για τη δημιουργία έργων μεγάλων σε διαστάσεις, η ποιότητα όμως ενός έργου δεν εξαρτάται από τις διαστάσεις του. Υπάρχουν πάρα πολλά έργα μικρών και μεσαίων διαστάσεων με ανεκτίμητη αξία, όπως είναι η Τζοκόντα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, η Κραυγή του Έντβαρτ Μουνκ, οι Δεσποινίδες της Αβινιόν του Πάμπλο Πικάσο και πολλά άλλα.
«Π»: Ο συλλέκτης θέλει την υπεραξία, την επένδυση ή αγαπά την τέχνη; Έχετε συναντησει κάτι περίεργο σε έναν συλλέκτη;
Τ.ΕΥ.: Ο καθαρόαιμος συλλέκτης αγαπά την τέχνη και ερωτεύεται τα έργα που επιλέγει. Αυτός που αγοράζει έργα τέχνης με βασικό κίνητρο την επένδυση ή το κέρδος, μπορεί να ονομάζεται επενδυτής αλλά όχι συλλέκτης. Στη ζωή μου έχω συναντήσει και κάποιους περίεργους συλλέκτες, αλλά δεν θα ήθελα να αναφέρω το όνομά τους.
«Π»: Ποιους σύγχρονους Έλληνες εικαστικούς παρακολουθείτε;
Τ.ΕΥ.: Σχεδόν όλοι οι νέοι καλλιτέχνες έχουν να πουν πολλά μέσω της τέχνης, με τον δικό του τρόπο ο καθένας. Ο τρόπος, η τεχνική και το έργο που θα δείξει ο κάθε καλλιτέχνης, θα καθορίσει την αξία του. Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλοί νέοι καλλιτέχνες, αρκετοί από τους οποίους έχουν δείξει αξιόλογα δείγματα δουλειάς. Όμως, χρειάζεται αρκετός χρόνος για να φανεί η πραγματική αξία ενός καλλιτέχνη. Είναι λίγα τα παραδείγματα των καλλιτεχνών που έδειξαν από νωρίς την αξία τους, όπως ο Αλέκος Φασιανός, και τη διατήρησαν σε βάθος χρόνου.
«Π»: Ποια ειναι η αξία της Ελληνικής τέχνης ;
Τ.ΕΥ.: Η αξία της τέχνης για την Ελλάδα είναι ανεκτίμητη. Η Ελλάδα έχει μεγάλη παράδοση στην τέχνη και στην πορεία της ιστορίας της έχουν δημιουργηθεί αριστουργήματα στον Ελληνικό χώρο, από την αρχαία εποχή, κατά τη διάρκεια του Βυζαντίου, αλλά και της νεώτερης Ελλάδας μέχρι και τη σύγχρονη εποχή.
«Π»: Ποιο έργο τέχνης θεωρείτε αριστούργημα;
Τ.ΕΥ.: Για εμένα, η πραγματική τέχνη βρίσκεται στη φύση όπως και στη συμπεριφορά ενός ανθρώπου που δείχνει σεβασμό και αγάπη προς τη φύση και προς τους γύρω του. Σε ό,τι αφορά τα έργα τέχνης, ένα αριστούρημα που έρχεται στο μυαλό μου είναι ένα κυκλαδικό ειδώλιο που είχα αγοράσει από μια συλλογή στην Ελβετία την δεκαετία του ‘80.
«Π»: Έρωτας, γυναίκα, ζωή! Η αποψή σας;
Τ.ΕΥ.: Ο έρωτας είναι για τους νέους. Η γυναίκα είναι το ωραιότερο έργο τέχνης. Η ζωή είναι μαραθώνιο άθλημα και ο κάθε άνθρωπος πρέπει να δείχνει ευγένεια και σεβασμό σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.
«Π»: Ποιο το όραμά σας;
Τ.ΕΥ.: Το όραμά μου είναι να σταματήσει ο άνθρωπος να εκμεταλλεύεται το ταλέντο και τις ικανότητες ενός άλλου ανθρώπου για δικό του όφελος.
