Mε αφορμή μια συζήτηση που είχα προχθές με ένα φίλο γιατρό και επειδή ετοιμάζω μια σχετική ομιλία στο Δημαρχείο Πεύκης – Λυκόβρυσης, αποφάσισα να ασχοληθώ σε αυτό το άρθρο με την τεχνητή νοημοσύνη (Τ.Ν), που ως έκφραση έχει γίνει του συρμού, όπως ακούω από τις διαφημίσεις στα ΜΜΕ. Αν και γνώριζα από το 2015 το πυρήνα εκπαίδευσης της ΤΝ, που είναι τα λεγόμενα μεγάλα και ανοικτά δεδομένα, ήρθα σε επαφή μαζί της στην ομιλία που είχε δώσει σχετικά ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης στις 9 Ιανουαρίου 2018 στο Public. Θυμάμαι τότε ότι είχα επισημάνει ότι η ΤΝ έρχεται να αντικαταστήσει το μυαλό του ανθρώπου όπως έγινε με την βιομηχανική επανάσταση, όταν οι μηχανές αντικατέστησαν την δύναμη του ανθρώπου. Και μόνο αυτή η σκέψη που έκανα τότε φάνταζε ζοφερή και κανείς δεν ήξερε πού θα οδηγηθούμε στο ορατό μέλλον. Και ο ίδιος ο Δασκαλάκης παραδέχτηκε ότι σε αυτόν τον τομέα υπάρχουν προβλήματα που δεν έχουν αντιμετωπιστεί.
Φανταστείτε μια μηχανή που σκέφτεται και εφ’ όσον σκέφτεται, ποιο θα είναι το οντολογικό status αυτής; Ο φιλόσοφος Καρτέσιος (Rene Descartes) είχε διατυπώσει το περίφημο «Cogito Ergo Sum», δηλαδή «σκέφτομαι, άρα υπάρχω». Σε ένα μέλλον όχι πολύ μακρινό, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι μια μηχανή, π.χ. ένα ανθρωπόμορφο ρομπότ, με δυνατότητα διατύπωσης λογικών συλλογισμών και εξαγωγής συμπερασμάτων θα είχε ύπαρξη ως άνθρωπος; Και αν ναι, ποιο θα ήταν το νομικό καθεστώς ύπαρξής του; Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι ο πυρήνας του φιλοσοφικού προβληματισμού της τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν).
Θα ήθελα να αναφέρω δυο τρία ιστορικά στοιχεία από την παμπάλαιη προσπάθεια του ανθρώπου να ιδρύσει αυτόματα συστήματα. Για παράδειγμα, ο Όμηρος στην Ιλιάδα λέει ότι οι θεοί του Ολύμπου χρησιμοποιούσαν 20 αυτοκινούμενους τρίποδες για να μετακινούνται στις αίθουσες του Ολύμπου κατά την διάρκεια των συμποσίων τους. Αξίζει να αναφέρουμε το αυτόματο άνοιγμα της θύρας του ναού εφ’ όσον ο εισερχόμενος πιστός έριχνε τον οβολό του σε μια σχισμή, που ήταν κατασκευή του Ήρωνος του Αλεξανδρέα το 50 μ.Χ. Από τότε έχουν γίνει πολλές προσπάθειες από μηχανικούς, φιλοσόφους και μαθηματικούς για να επιτύχουν κάποιας μορφής νοημοσύνη, αλλά στο τέλος της δεκαετίας του 1940 ο Άγγλος μαθηματικός Allan Turing θεμελίωσε σε επιστημονική βάση την έννοιά της με το περίφημο Turing Test. To Test θεωρεί δύο κλειστά δωμάτια που στο ένα είναι άνθρωπος και στο άλλο ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής. Ένα άνθρωπος-παρατηρητής ξεκινά μαζί τους μια συζήτηση. Αν ο παρατηρητής δεν μπορεί να διακρίνει πού είναι ο υπολογιστής και πού ο άνθρωπος, τότε λέμε ότι ο υπολογιστής πέρασε το Test Turing και έχει τεχνητή νοημοσύνη.
Για να υπάρξει η ΤΝ όπως είναι σήμερα, έπρεπε να έρθει το Ίντερνετ και επ’ αυτού τα κοινωνικά δίκτυα όπως Face Book, Twitter, Instagram, Tik Tok, Google κτλ. Το λέω αυτό γιατί ένας υπολογιστής που έχει Τεχνητή Νοημοσύνη χρειάζεται εκπαίδευση σε πολύ μεγάλο όγκο δεδομένων, δηλαδή πληροφοριών κάθε είδους. Αυτές οι πληροφορίες μαζεύτηκαν από τις δικές μας δραστηριότητες στα social και τις έρευνές μας στο Google και στα άλλα ψαχτήρια. Βέβαια ο όγκος δεομένων από μόνος του δεν είναι αρκετός, αν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες υπολογιστικές και προγραμματιστικές διαδικασίες που σχεδόν όλοι θα έχουμε ακούσει ότι ονομάζονται αλγόριθμοι και κυρίως αυτοί που λέγονται νευρωνικά δίκτυα ή Neural Nets. Το τρίτο και σημαντικό στοιχείο είναι ο χώρος που φιλοξενούνται αυτά τα δεδομένα μαζί με τους αλγορίθμους. Αυτά είναι τα μεγάλα «Κέντρα Δεδομένων Data Centers», τα οποία είναι πολύ μεγάλες συστοιχίες υπερισχυρών υπολογιστών, των οποίων η κατανάλωση ρεύμαtος σήμερα είναι ίση με μια κωμόπολη και μελλοντικά ίση με μια μεγαλούπολη. Φαντάζεστε τώρα το λεγόμενο περιβαλλοντικό αποτύπωμα που δημιουργείται όταν κάθε φορά ρωτάμε το ChatGPT, δηλαδή την Τ.Ν, πώς θα κάνω αγωγή έξωσης στον νοικάρη μου;
Η Τ.Ν. ως εφαρμογές έχει ήδη διεισδύει στις επιχειρήσεις, στην ιατρική με υποβοήθηση του γιατρού στην διάγνωση, στους συμβολαιογράφους, δικηγόρους εφορίες, υπηρεσίες κτλ. Για παράδειγμα, στο ζήτημα της διάγνωσης μιας αξονικής τομογραφίας σήμερα η Τ.Ν. συναγωνίζεται τον καλύτερο γιατρό, επειδή έχει διδαχτεί από δισεκατομμύρια αξονικές που ο γιατρός είναι ανθρωπίνως αδύνατο να έχει μελετήσει. Εδώ δηλαδή η Τ.Ν. κάνει μια διάγνωση και έχει ο γιατρός τον τελευταίο λόγο. Μελλοντικά όμως ο γιατρός θα είναι απλός παρατηρητής μέχρι που θα εκλείψει εντελώς. Κάτι τέτοιο έχει γίνει σήμερα με τους μεταφραστές. Όποια σελίδα βλέπετε και είναι σε μια ξένη γλώσσα μετατρέπεται στα Ελληνικά με ένα κλικ. Το ίδιο γίνεται και στη μεταγλώττιση των video του YouTube για παράδειγμα. Αυτή τη στιγμή η Τ.Ν. μπορεί, εν μέρει, να αντικαταστήσει τον δικηγόρο γιατί έχει πρόσβαση στην νομοθεσία. Αν μιλήσουμε για την χώρα μας και υποθέταμε ότι όλη η δικαστική νομολογία από Εφετεία, Άρειο Πάγο κτλ μαζί με την νομοθεσία, Προεδρικά Διατάγματα κτλ ήταν ψηφιοποιημένα, τότε η χρήση της Τ.Ν. επ’ αυτών των δεδομένων θα έκανε άχρηστους τους δικηγόρους και οπωσδήποτε τους συμβολαιογράφους. Κάτι ανάλογο θα μπορούσε να συμβεί και για τους δημοσίους υπαλλήλους αν οι υπουργικές αποφάσεις, εγκύκλιοι, οργανογράμματα κτλ ήταν ψηφιοποιημένα.
Η εξέλιξη των υπολογιστών όσον αφορά την σμίκρυνση του όγκου τους με παράλληλη αύξηση της υπολογιστικής τους ισχύος, ήδη μεταφέρει την Τ.Ν. σε ανθρωπόμορφα ή ζωόμορφα ρομπότ. Από ιδία πείρα μπορώ να πω ότι η επαφή του ανθρώπου τέτοια ρομπότ δημιουργεί στον άνθρωπο μια οικειότητα και δεδομένου ότι η Ιαπωνία πρώτα και η Κίνα μετά είναι πρωτοπόροι στα ρομπότ νοσοκόμες/νοσοκόμους, θα μπορούσε να συμβεί το εξής ενδεχόμενο: Ο ηλικιωμένος που είχε ως βοηθό του ένα ρομπότ, το οποίο είχε μάθει τα χούγια του και είναι ευχαριστημένος, να του κάνει διαθήκη την περιουσία του. Είναι το νομικό μας σύστημα προετοιμασμένο για μια τέτοια ενδεχομενική αλήθεια; Η εξέλιξη αυτή μαζί με την πληροφορία που είναι συγκεντρωμένη για κάθε σχεδόν άτομο που επικοινωνεί με τα social θα επιτρέψει την δημιουργία Avatar, δηλαδή ρομπότ αντίγραφα κάποιου ατόμου. Τί θα γίνεται αν το Avatar παράγεται και αναπαράγεται για εμπορική ή ακόμη και σεξουαλική χρήση; Πώς η νομική επιστήμη θα αντιμετωπίσει το λεγόμενο «Human Copyright» δικαίωμα χρήσης της ανθρώπινης προσωπικότητας και μορφής;
Είναι γνωστό ότι ο Έλον Μασκ στις εταιρείες του έχει ήδη κάνει δοκιμές εγκεφαλικών εμφυτευμτών για βοήθεια παραπληγικών. Η έρευνα αυτή ακούγεται ως ανθρώπινη και αναγκαία. Τί θα γίνει όμως αν τα εμφυτεύματα χρησιμοποιηθούν για την επαύξηση των δυνατοτήτων ενός ατόμου; Αν τα εμφυτεύματα έχουν wifi δεν θα είναι εφικτή η επικοινωνία των ανθρώπων μόνο με τη σκέψη; Δεν θα ήταν δυνατή η συλλογική σκέψη που ονειρεύονται διάφορα φασιστικά μυαλά; Ποια θα είναι τότε η οντολογία του ανθρώπου ως άτομο-υποκείμενο;
Αυτή τη στιγμή στην Ρωσία, αλλά πιστεύω και σε άλλα μέρη, γίνονται έρευνες με αρωγό τις νευροεπιστήμες ώστε να γίνει εφικτό το «download της ανθρώπινης μνήμης». Στην περίπτωση αυτή θα μπορούσε να μεταφερθεί η μνήμη και μαζί με αυτή η προσωπικότητα και τα συναισθήματα ενός θνήσκοντάς ατόμου σε ένα ρομπότ σωσία αυτού. Πώς θα προσδιορίζεται οντολογικά ο σωσίας; Τί είναι αυτό που προσδιορίζει τον άνθρωπο, το σώμα ή η μνήμη του; Αν πει κάποιος και τα δύο τότε υπάρχει το εξής αντεπιχείρημα. Ενός ανθρώπου σε δυστύχημα του κόπηκε ένα πόδι και ένα χέρι, αλλά επέζησε με προσθετικά άκρα. Μετά από λίγο καιρό του γίνεται μεταμόσχευση καρδιάς και επιβιώνει. Είναι ο ίδιος ή κάποιος άλλος; Νομικά είναι ο ίδιος, άρα αυτό που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο είναι το μυαλό (μνήμες, συναισθήματα, εμπειρίες, επιθυμίες κτλ), τα οποία εδράζονται στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Με αυτή τη λογική θα επαναπροσδιοριστεί ο ορισμός του θανάτου. Πρώτα ο άνθρωπος θα επιτύχει την αθανασία και θα πεθαίνει μόνο με διαγραφή της μνήμης του. Αυτά είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου που μας επιφυλάσσει το όχι πολύ μακρινό μέλλον με την Τ.Ν.
Κλείνω το άρθρο μου με κάτι που είχα πει πριν χρόνια σε ένα φίλο δικηγόρο που αποκαλούσε τους υπολογιστές μηχανήματα του διαβόλου. «Να φοβάσαι τους υπολογιστές αν έρθει η ώρα που δεν θα μπορείς να τους κλείσεις».
