Γράφει ο ΝΙΚΟΛΑΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ, Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής, Εναλλακτικές Θεραπείες, Κοινωνική Υπηρεσία Δήμου Γαλατσίου
Ένα από τα σπουδαιότερα αλλά και περισσότερο κατακριτέα πειράματα της κοινωνικής ψυχολογίας, είναι αυτό που πραγματοποιήθηκε στη δεκαετία του 1960, στο πανεπιστήμιο του Yale, από τον Stanley Milgram.
O Milgram, εβραϊκής καταγωγής κοινωνικός ψυχολόγος, ήταν επηρεασμένος, τόσο από τα δημοσιεύματα του Solomon Asch περί συμμόρφωσης, όσο και από ένα ευρύτερο κοινωνικό ζήτημα της εποχής του, τη δίκη του Adolf Eichman. Τον Απρίλιο του 1961, η ανθρωπότητα παρακολούθησε άφωνη μια δίκη στο Ισραήλ, ενός ανώτατου αξιωματικού των ναζί και επικεφαλής του τομέα των SS για το εβραϊκό ζήτημα και, συνεπώς, βασικού υπεύθυνου για την εκτόπιση σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και την εξόντωση έξι εκατομμυρίων Εβραίων.
Η βασική στρατηγική υπεράσπισης που υιοθέτησε ο Eichman κατά τη διάρκεια της δίκης, συνοψίζεται στη φράση «εγώ απλώς υπάκουα στις διαταγές», εννοώντας ότι ο ίδιος δεν αποφάσισε ούτε και ευθύνεται για την «Τελική Λύση» του εβραϊκού προβλήματος: απλώς εκτελούσε εντολές και ως στρατιωτικός δεν μπορούσε να πράξει διαφορετικά.
Η εξήγηση πριν το πείραμα του Μίλγκραμ, ήταν η αυταρχική διαπαιδαγώγηση και η καταπιεσμένη παιδική ηλικία των Γερμανών. Όμως, ο καθηγητής ψυχολογίας κατέρριψε αυτή τη θεωρία. Οι συμμετέχοντες του πειράματος ήταν κυρίως φοιτητές, οι οποίοι δέχτηκαν να λάβουν μέρος έναντι αμοιβής. Ο Μίλγκραμ χώρισε τους φοιτητές σε ζευγάρια, όπου ο ένας είχε το ρόλο του δασκάλου και ο άλλος είχε το ρόλο του μαθητή. Ο τελευταίος, προς μεγάλη του έκπληξη, έπρεπε να δεθεί χειροπόδαρα σε μια ηλεκτρική καρέκλα και να του περάσουν ηλεκτρόδια σε όλο του το σώμα. Στη συνέχεια, του έδωσαν να μάθει δέκα ζεύγη λέξεων.
Ο εθελοντής που είχε το ρόλο του δασκάλου, καθόταν απέναντι από το μαθητή και είχε κοντά του μια κονσόλα ηλεκτρικής γεννήτριας, με μοχλούς που είχαν ενδείξεις από 15 μέχρι και 450 βολτ. Κοντά στο δάσκαλο, ήταν ο υπεύθυνος του πειράματος, ο οποίος εξήγησε στους εθελοντές ότι κάθε φορά που ο μαθητευόμενος θα κάνει λάθος τα ζεύγη των λέξεων που έχει μάθει, ο δάσκαλος θα πρέπει να κατεβάζει ένα μοχλό. Σε κάθε λάθος, ο ηλεκτρισμός θα αυξάνεται και μπορεί να φτάσει και τα 450 βολτ, που είναι και τα πιο επικίνδυνα.
Και ενώ ο μαθητευόμενος, στην αρχή έλεγε σωστά τις λέξεις, στη συνέχεια έκανε λάθος και τότε ο δάσκαλος έπρεπε να κατεβάσει το μοχλό. Κάθε φορά που οι συμμετέχοντες έπρεπε να προκαλέσουν ηλεκτροπληξία στο συνάνθρωπό τους, κοιτούσαν πρώτα τον υπεύθυνο, ο οποίος τους παρότρυνε να συνεχίσουν, παρόλο που οι μαθητές ικέτευαν να αφεθούν ελεύθεροι.
Σε πολλές περιπτώσεις, τα βολτ έφτασαν τα 200, με τους μαθητές να ταρακουνιούνται ολόκληροι, μάλιστα κάποιοι λιποθύμησαν. Όμως, όσο ο πειραματιστής έλεγε στους δασκάλους να συνεχίσουν, εκείνοι, παρόλο το δισταγμό που είχαν, συνέχιζαν να κατεβάζουν τους μοχλούς και να βασανίζουν έναν άγνωστο, ένα φοιτητή που έκλαιγε και ζητούσε βοήθεια.
Πόσοι συμμετέχοντες έφτασαν στον τελευταίο μοχλό; Μόλις το 5% των δασκάλων αρνήθηκαν να συμμετέχουν από την αρχή στο πείραμα. Το 95% προχώρησε το πείραμα πάνω από τα 200 βολτ, ενώ το 65% έφτασε μέχρι και τα 450 βολτ. Όμως το συγκεκριμένο πείραμα ήταν μια φάρσα, αφού οι μαθητές ήταν ηθοποιοί, οι οποίοι είχαν προσληφθεί από τον Μίλγκραμ και φυσικά δεν υπήρχε ηλεκτρισμός, ούτε ηλεκτροσόκ. Οι ηθοποιοί απλά υποκρίνονταν και τα μοναδικά πειραματόζωα ήταν οι δάσκαλοι, οι οποίοι δεν γνώριζαν την αλήθεια.
Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία, είναι πως τα αποτελέσματα ήταν αληθινά. Και το συμπέρασμα ήταν πως το μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων θα υπακούσει και θα βασανίσει έναν αθώο συνάνθρωπό του, αρκεί να δέχεται εντολές από κάποιον με κύρος και να νιώθει πως δεν φέρει ευθύνη για τις αποφάσεις που θα πάρει.
Γι’ αυτό, είναι εξαιρετικά σημαντικό, να αναπτύξει ο άνθρωπος τη διάκριση, την υπευθυνότητα και την ενσυναίσθηση, ώστε να βασίζεται στη δική του ευθυκρισία και όχι σε εντολές ή κατευθύνσεις άλλων, που ίσως έχουν μιαρό σκοπό. Η πορεία προς την ενηλικίωση και την ανάληψη ευθύνης των λόγων και των πράξεων, είναι μια μακρά διαδρομή ενσυνείδητης εκπαίδευσης και απαιτεί ειλικρινή πρόθεση, καθημερινή εργασία, δέσμευση και αφοσίωση στην αλήθεια, στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη και στο κοινό καλό. Έτσι, έρχεται με φυσικό τρόπο το αποτέλεσμα της αλληλεγγύης, της υποστήριξης, της ευσπλαχνίας, της ουσιαστικής προόδου, της επίγνωσης και της αρμονικής κοινωνικής συνύπαρξης.
