Γράφει η ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΟΥΛΑ, Γραφίστρια (Πτυχιούχος B.Α. Graphic Design), Συγγραφέας, Απόφοιτη σχολής ΜΕΧΑ
«Σήμερα τα Φώτα και ο Φωτισμός, η χαρά μεγάλη και ο Αγιασμός…»
Η ημέρα των Θεοφανείων γιορτάζεται στους ναούς όλης της χώρας. Το βράδυ της παραμονής των Θεοφανείων, έχουμε την ακολουθία των μεγάλων ωρών με όμορφους ύμνους και έπεται ο μεγάλος Αγιασμός! Κάλαντα ψάλλονται σε κάθε γειτονιά της χώρας, το νερό από τον Ιορδάνη ποταμό καθαγιάζει τη Φύση ολόκληρη!
Οι καλανδισμοί των Φώτων είναι ένα έθιμο όπου ψάλλονται ύμνοι κυρίως από παιδιά αλλά και από μεγάλους την παραμονή της γιορτής των Φώτων, οι παραλλαγές στους στίχους ποικίλουν ανάλογα με την περιοχή, όμως τα περισσότερα κάλαντα ξεκινούν με στίχους που ανακοινώνουν τον ερχομό της μεγάλης Αγίας θρησκευτικής γιορτής των Φώτων.
Τα «Φωτοκάλαντα» ψάλλουν την πνευματική φώτιση και τον «αγιασμό», δηλαδή την ευλογία που φέρνουν τα Φώτα μέσω του αγιασμένου νερού. Ο Χριστός ήρθε στον κόσμο για να μας φωτίσει πνευματικά μέσω του Βαπτίσματος Του, δηλαδή τη δική μας ένταξη στην εκκλησία αλλά και τη δωρεά του Χρίσματος, που μας προσφέρει το Άγιο πνεύμα που λαμβάνουμε από τον Κύριο Ιησού Χριστό.
Οι πρώτοι χριστιανοί βαφτίζονταν τη νύχτα της παραμονής των Θεοφανείων και την επόμενη μέρα κοινωνούσαν, στα χέρια τους κρατούσαν λαμπάδες συμβολίζοντας το φωτισμό του πνεύματος και της ψυχής, ένεκα αυτού του Φωτός η γιορτή ονομάστηκε Φώτα.
Για το λαό η γιορτή των Θεοφανείων συσχετίζεται με το Άγιο Πάσχα, γιατί τη συγκεκριμένη μέρα έχουμε τη φανέρωση του Αγίου πνεύματος κατά τη διάρκεια της βάπτισης του Ιησού εν Ιορδάνη ποταμό, εμφανίστηκε σε μορφή περιστεριού ο Τριαδικός Θεός, πλημμυρισμένος από Άγιο Φώς!
Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο όταν ο ιερέας ρίπτει το Σταυρό σε θάλασσες, λίμνες και ποτάμια, αφήνει συμβολικά να πετάξουν στους αιθέρες τρία λευκά περιστέρια.
Οι πιστοί βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν τον Σταυρό, πιστεύοντας βαθιά και ακράδαντα ότι μέσω του Σταυρού θα επέλθει τύχη, υγεία και ευημερία στη ζωή τους.
Ας δούμε όμως πώς συσχετίζεται το στοιχείο του νερού από την Αρχαία Ελλάδα ως τις ημέρες μας, ειδικά τη συγκεκριμένη αυτή ημέρα, την ημέρα των Θεοφανείων.
Στην Αρχαία Ελλάδα το νερό συμβόλιζε την κάθαρση, τον εξαγνισμό, την καθαρότητα δηλαδή την διαύγεια του πνεύματος και της ψυχής.
Στην γιορτή λοιπόν των Επιφανείων, όπως ονομάζονταν, οι αρχαίοι πρόγονοί μας πίστευαν στη ζωογόνο δύναμη που εμπεριείχε το νερό, κατά συνέπεια το πέρασμα στη νέα ζωή γίνονταν με απόλυτη εξαγνιστική σημασία, άρα οι ίδιοι πίστευαν ότι απαλλάσσονταν από κάθε τι που τυχόν θα μόλυνε την μετέπειτα βιοτή τους.
Επίσης, η γιορτή των Θεοφανείων συσχετίζεται άμεσα και συνδέεται άρρηκτα με αυτή των «Καλλυντηρίων» και των «Πλυντηρίων», που πραγματοποιούνταν στην Αρχαία Ελλάδα. Μόνο που αυτές οι γιορτές ήταν αφιερωμένες προς τιμήν της θεάς Αθηνάς.
Η πρώτη γιορτή λοιπόν, συσχετίζονταν με την καθαριότητα του ναού της και το πλύσιμο του ξύλινου και μακρόστενου αγάλματος της θεάς, το οποίο ονομάζονταν «ξόανο», καθώς και των ιερών σκευών.
Τα σκεύη μεταφέρονταν από την Αθήνα στον Πειραιά και συγκεκριμένα στην περιοχή του Φαλήρου, όπου πραγματοποιούνταν μια καθαρτήριος τελετή, όσον αφορούσε την ανανέωση των ιερών δυνάμεων.
Ακριβώς το ίδιο συμβαίνει και στην γιορτή των δικών μας Θεοφανείων, σε πολλά χωριά και πόλεις παίρνουν τις Άγιες Εικόνες και τις “ξεπλένουν” στο πλησιέστερο ποτάμι, λίμνη, θάλασσα ή βρύση.
Για παράδειγμα, στο νησί της Λέσβου, οι γυναίκες παίρνουν θαλασσινό νερό από τα αγιασμένα νερά του ιερέα και με αυτό το νερό και με ολοκάθαρο πανί, καθαρίζουν τις εικόνες από το εικονοστάσι των σπιτιών τους, με αυτό τον τρόπο ενισχύουν τη θρησκευτική τους πίστη.
Στη Μακεδονία, στην Καστοριά και στη Θράκη, κυριαρχεί το έθιμο των Ραγκουτσαρίων ή Ρουγκατσαρίων, των Αράπηδων, των Φωταράδων και των Κουδουνοφώρων, όπου αυτές τις ημέρες έχουν την τιμητική τους! Άνδρες μεταμφιεσμένοι με προβιές και τομάρια ζώων, κουδούνια κρεμασμένα παντού, αλλά και μουτζουρώματα στα πρόσωπα τους, γυρνούν από γειτονιά σε γειτονιά, χτυπώντας τα κουδούνια δυνατά, ώστε να απομακρύνουν τα κακά πνεύματα και την αρνητική τους ενέργεια, ενισχύοντας με αυτό το τελετουργικό την μελλοντική ευζωία τους.
Στην Ήπειρο, από τη γιορτή των Θεοφανείων και μέχρι τη γιορτή του Άι-Γιάννη, για να απομακρύνουν τα κακά πνεύματα, δηλαδή τους καλικάντζαρους, άναβαν μεγάλες φωτιές. Ακόμα και σήμερα το έθιμο αυτό αναβιώνει στις πλατείες της πόλης αλλά και στα χωριά.
Η φωτιά εδώ λειτουργεί και αυτή ως εξαγνιστικό μέσο, ως πέρασμα στην καινούργια χρονιά. Όπως η στάχτη του Δωδεκαημέρου, δηλαδή η πρώτη στάχτη του Χριστόξυλου, έως την ημέρα των Θεοφανείων συλλέγεται και σκορπίζεται στο κατώφλι των σπιτιών και στα χωράφια, ώστε να επέλθει η κάθαρση από την παρουσία των καλικαντζάρων.
Οι καλικάντζαροι ή αλλιώς Καρκάτζια, Καλκάνια, Καρκαντζέλια, Σκαντζάρια, Τζόγιες, Κωλοβελόνηδες, σύμφωνα με την ελληνική δοξασία είναι δαιμόνια με αρχαία καταγωγή, εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο 25 Δεκεμβρίου έως 6 Ιανουαρίου.
Αυτές τις μέρες, τα νερά θεωρούνται ότι είναι «αβάφτιστα» και οι καλικάντζαροι βγαίνουν από τη γη για να πειράξουν τους ανθρώπους και να τους ανακατέψουν τα σπίτι, γενικότερα τη ζωή τους. Γι’ αυτό στην Κρήτη η προετοιμασία των διαφόρων οσπρίων ή αλλιώς πολυσπόρια θεωρείται σημαντική.
Την παραμονή των Θεοφανείων βράζονται, μοιράζονται και σκορπίζονται στα κτήματα και στους αγρούς, στα σπίτια, στις αποθήκες, όλα γίνονται για καλή συγκομιδή, καλή παραγωγή, αποφυγή κάθε κακού και ονομάζονται «φωτοκόλυβα», τα κόλλυβα των Φώτων.
Τα φωτοκόλυβα είναι αλάδωτα, τα τρώνε πριν λάβουν τον Μεγάλο Αγιασμό των Θεοφανείων.
Σε όλη την Ελλάδα ο εκκλησιασμός των Φώτων ολοκληρώνεται με απόλυτη ευλάβεια και προσήκοντα σεβασμό, με την πόση του μεγάλου Αγιασμού, όπου οι πιστοί φυλάσσουν σε ένα μπουκαλάκι και διατηρούν όλο το χρόνο στο σπίτι τους.
Κάπως έτσι κορυφώνεται η ολοφώτεινη γιορτή των Θεοφανείων, με κύριο γνώρισμα αυτό του στοιχείου του νερού, όπου έρχεται να φωτίσει, να καθαρίσει, να απολυμάνει, από κάθε μολυσματικό στοιχείο και να προετοιμάσει την καλή έλευση της νέας χρονιάς!
Να ευχηθούμε σε όλους μας, καλή φώτιση και περισσότερο Άγιο Φώς στη ζωή μας! Χρόνια φωτεινά, χρόνια πολλά και του χρόνου!
