Γράφει η ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΟΥΛΑ, Γραφίστρια (Πτυχιούχος B.Α. Graphic Design), Συγγραφέας, Απόφοιτη σχολής ΜΕΧΑ
«Καλώς το καρναβάλι με τους τρελούς χορούς / που ντύνει μασκαράδες μεγάλους και μικρούς. / Καλώς το που σκορπάει κορδέλες, κομφετί…!» Απόκριες ή Καρναβάλι στην Ελλάδα που φέρνει γέλιο, ευθυμία, χαρά, τραγούδια, ξεφάντωμα, χορούς με υπαίθρια ερασιτεχνικά δρώμενα, με σατυρικούς διαλόγους, προερχόμενα από την αρχαία Ελλάδα με γιορτινή ατμόσφαιρα, κυρίως με διονυσιακή διάθεση και θα αναλύσουμε παρακάτω γιατί.
Η γιορτή των Αποκριών συνοδεύεται εδώ και αιώνες με τελετουργίες γονιμότητας, αθυρόστομα τραγούδια, πειράγματα τις περισσότερες φορές ακατάλληλα για ανηλίκους. Το χρονικό διάστημα των τριών εβδομάδων πριν την καθαρά Δευτέρα ονομάζεται Αποκριά, ετυμολογικά σημαίνει τη χρονική περίοδο της αποχής από το κρέας, την απομάκρυνση από την κρεοφαγία, όπου ο Χριστιανός Ορθόδοξος προετοιμάζεται ψυχικά, πνευματικά και σωματικά και κατ’ επέκταση καλείται να γίνει κοινωνός στη μεγαλύτερη γιορτή της Ορθοδοξίας το Πάσχα, την Ανάσταση.
Οι ρίζες της Αποκριάς βρίσκονται και αναβιώνουν ως τις ημέρες μας από τα αρχαία ελληνικά ακόμα χρόνια! Για παράδειγμα, η λέξη Καρναβάλι προέρχεται από το ρήμα «καρναβαλίζω» που σημαίνει χοροπηδάω. Ο Κάρνος λοιπόν υπήρξε θεός της γονιμοποίησης στην Αρχαία Λακωνία, στη γιορτή του οι άνθρωποι μεταμφιεσμένοι χοροπηδούσαν και χόρευαν σε ξέφρενους ρυθμούς, με συνοδεία φαγητού και κρασιού, η οινοποσία καταλάμβανε το μεγαλύτερο κομμάτι της γιορτής, θα λέγαμε ότι ήταν ο πρωταγωνιστής.
Αντίστοιχα για τους καθολικούς η λέξη «Καρναβάλι» σημαίνει την απομάκρυνση από το κρέας εφόσον στα λατινικά, «carne» σημαίνει κρέας και «vale» σημαίνει χαιρετώ, δηλαδή τον χαιρετισμό, την αποχή από το κρέας.
Οι Απόκριες οι δικές μας στην Ελλάδα, διαρκούν χρονικά τρεις εβδομάδες και λέγονται «Τριώδιο», προερχόμενες από τις τρεις Ωδές. Το εκκλησιαστικό βιβλίο περιλαμβάνει τους ύμνους που ψάλλονται στις εκκλησίες μας κατά την καθορισμένη χρονική περίοδο. Οι συγκεκριμένοι ύμνοι έχουν τρεις ωδές σε αντίθεση με τους υπόλοιπους που έχουν εννέα, έτσι η συγκεκριμένη περίοδος ονομάζεται Τριώδιο.
Mε την πρώτη «Κυριακή του Τελώνη και του Φαρισαίου» ξεκινά το Τριώδιο, όπου προτρέπει τους Χριστιανούς να είναι ταπεινοί, όπως ο Τελώνης. Έπεται, η δεύτερη του Τριωδίου η «Κυριακή του Ασώτου», εδώ οι Χριστιανοί Ορθόδοξοι διδασκόμαστε την έννοια της μετανοίας και την πολύτιμη αξία της συγχώρεσης. Επίσης, ιδιαίτερη ημέρα και αξίζει να αναφερθεί η Πέμπτη του καπνού, δηλαδή η Τσικνοπέμπτη, που έλαβε το όνομά της από την τσίκνα, δηλαδή τον καπνό που αναδύεται από το ψημένο κρέας στα κάρβουνα, εδώ η φωτιά, ο καπνός λειτουργεί ως εξαγνιστικό μέσο και πανάρχαιο επίσης έθιμο.
Ακολουθεί το «Ψυχοσάββατο», το Σάββατο των ψυχών, η μέρα αυτή είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στους κεκοιμημένους, στους νεκρούς, ακολουθεί η προετοιμασία όπου φτιάχνονται τα πολυσπόρια, δηλαδή τα κόλλυβα προς τη μνήμη, τις ψυχές των θανόντων.
Έπεται η τρίτη «Κυριακή της Απόκρεω», δηλαδή η τελευταία Κυριακή που επιτρέπει την κατανάλωση κρέατος και είναι αφιερωμένη στη μέλλουσα Θεία Κρίση. Ακολουθεί «η εβδομάδα της Τυρινής ή Τυροφάγου», ξεκινά η περίοδος της νηστείας προς το Άγιο Πάσχα. Η τέταρτη η «Κυριακή της Τυροφάγου» και αναφέρεται στη εξορία των πρωτόπλαστων από τον Παράδεισο.
Έπειτα η «Καθαρά Δευτέρα», όπου ξεκινά η περίοδος της Μεγάλης Τεσσαρακοστής αλλά και το πέταγμα του χαρταετού, αν οι καιρικές συνθήκες το ευνοήσουν! Όσον αφορά το γιατί Μεγάλη Τεσσαρακοστή, για να διαχωριστεί από την νηστεία των Χριστουγέννων και Τεσσαρακοστή για να μας υπενθυμίσει τη σαρανταήμερη νηστεία του Ιησού Χριστού.
Τα ήθη και έθιμα της Αποκριάς έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα, είναι η τελευταία γιορτή του χειμώνα, η οποία κατά κάποιο τρόπο θα λέγαμε προετοιμάζει τον ερχομό της Άνοιξης. Τα έθιμα της Αποκριάς είναι άμεσα συνδεδεμένα με την γονιμότητα και την ευφορία της γης, εφόσον καλωσορίζουν την άνοιξη, το τέλος του χειμώνα και την αναγέννηση της γης, το καλωσόρισμα της καλοκαιρίας, το άνοιγμα του καιρού και της αειθαλής βλάστησης.
Απόκριες λοιπόν, οι άνθρωποι ξεφαντώνουν, διασκεδάζουν και ξορκίζουν κάθε τι παλιό, καλωσορίζοντας το καινούριο και το γόνιμο, ιδιαίτερα οι άνθρωποι της υπαίθρου που ήταν και είναι άμεσα εξαρτημένοι και συνδεδεμένοι με τη γη.
Στην εποχή μας παρατηρείται σε κάθε γωνιά της Ελλάδας τις ημέρες των Αποκριών, ο άνθρωπος να διασκεδάζει με την ψυχή του δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση σε αυτή των μεταμφιέσεων, οι οποίες και σηματοδοτούν την καλή ευετηρία, τη γονιμότητα, τον καθαρμό και τον εξαγνισμό από κάθε μολυσματικό στοιχείο. Αναβιώνουν πολλά έθιμα όσον αφορά τις μεταμφιέσεις, για παράδειγμα έχουν αποδοθεί ονόματα όπως είναι οι «Κουδουνάτοι», όπου βγάζουν ήχους από τα κουδούνια τους αποτρέποντας το κακό, οι «Κατσίβελοι», οι «Μπούλες», οι «Γέροι» και οι «Γενίτσαροι», οι «Μωμογέροι», η αναπαράσταση του Βλάχικου γάμου και οι περίφημες «Τζαμάλες», οι μεγάλες εξαγνιστικές φωτιές στην Ήπειρο όπου έχουν την τιμητική τους κάθε χρόνο, καθώς και οι παραδοσιακές πατινάδες!
Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα όλων αυτών των μεταμφιέσεων από τη Θράκη, τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, την Πελοπόννησο με το καρναβάλι των Πατρών, την Κρήτη, τα νησιά του Ιονίου και του Αιγαίου, είναι τα δέρματα των ζώων, οι προβιές που φορούν, τα κουδούνια και οι μαγκούρες, οι στάχτες, τα μουτζουρώματα, για να εξαγνίσουν και να αποτρέψουν το αρνητικό στοιχείο της φύσης, οι σατιρικοί διάλογοι μεταξύ των ανθρώπων με τραγούδια για να εξευμενίσουν την γονιμότητα της γης. Αξίζει να αναφερθεί ο «Χορός της Σκούπας» που είθισται να χορεύουν την περίοδο αυτή στη Λέρο. Ένας χορός σκωπτικός, όπως σκωπτικές είναι και οι Απόκριες! Χορεύεται συνήθως από έξι με εφτά ζευγάρια και κάποιον που αντί για ντάμα κρατά μια σκούπα και με αυτή χορεύει, εξού και το όνομα!
Τα τραγούδια εμπεριέχουν έμμετρα πειράγματα και αστεία. Οι άλλοι του απαντούν και τον κοροϊδεύουν, αυτός τους κυνηγά και τους χτυπά με τη σκούπα. Κάποια στιγμή σε ανύποπτο χρόνο φωνάζει τη λέξη «αλλαγή» και τότε όλοι πρέπει να αλλάξουν ντάμες κι αυτός να προλάβει να αρπάξει κυριολεκτικά την ντάμα κάποιου, ώστε να μη μείνει μόνος πάλι με τη σκούπα. Όποιος μείνει χωρίς την ντάμα του χορεύει βαλς μα με τι άλλο, με τη σκούπα!
Επίσης, το άναμμα της φωτιάς στη Θράκη αλλά και στην Ήπειρο που τις ονομάζουν Τζαμάλες, λειτουργούν ως μέσο κάθαρσης για την περίοδο που θα ακολουθήσει αυτή της Σαρακοστής. Συνηθίζουν έως σήμερα να πηδούν πάνω από τη φωτιά, να τραγουδούν και να χορεύουν γύρω από αυτή, υπό τη συνοδεία του κλαρίνου και των παραδοσιακών τραγουδιών!
Μετά το ξεφάντωμα, το χορό και το τραγούδι, ακολουθεί η Καθαρά Δευτέρα ή Αρχιδευτέρα της Σαρακοστής, όπου κάθε Χριστιανός προετοιμάζει και προοικονομεί την ψυχή και το πνεύμα του να «καθαριστεί», να εξαγνιστεί για την περίοδο του Πάσχα. Εξυπακούεται το πέταγμα του χαρταετού, συμβολικής σημασίας, διότι σηματοδοτεί την ψυχική και πνευματική ανάταση κάθε πιστού να πλησιάσει το Θεό, τα επουράνια και να εισακουστούν οι προσευχές του και τα αιτήματά του, κάτι αντίστοιχο συνέβαινε και στην Αρχαιότητα, αλλά το πέταγμα του χαρταετού ήταν με τη μορφή της σαΐτας.
Καθετί στη λαογραφία στα ήθη και έθιμα δεν προέρχεται από παρθενογένεση, αλλά οι ρίζες τους συναντώνται και βρίσκονται στον Αρχαίο Ελληνικό κόσμο.
Ας ευχηθούμε με το πέταγμα του χαρταετού, την Καθαρή Δευτέρα που έρχεται, να απλωθεί παντού σε όλο τον κόσμο πρωτίστως υγεία, σεβασμός και ευημερία!
