Από τις γειτονιές και τα σχολεία του Γαλατσίου, στα κορυφαία ερευνητικά κέντρα του κόσμου, η πορεία του Ανδρέα Μετούση είναι ένα ζωντανό παράδειγμα του πού μπορεί να οδηγήσει η επιμονή και το όραμα όταν συναντούν τη σκληρή δουλειά. Σε ηλικία μόλις 28 ετών, ο νεαρός Γαλατσιώτης συμμετείχε σε μια ερευνητική προσπάθεια που δεν περιορίστηκε στα εργαστήρια αλλά μεταφράστηκε στο πρωταρχικό ζητούμενο για την επιστήμη: την ανακάλυψη μιας νέας θεραπείας που ήδη σώζει ζωές, δίνοντας ελπίδα σε ασθενείς με μια εξαιρετικά σοβαρή και θανατηφόρα νόσο. Με την έρευνά του συνέβαλε στην πλήρη θεραπεία της τοξικής επιδερµονεκρόλυσης, µιας θανατηφόρας και μέχρι πρότινος ανίατης δερµατικής ασθένειας. Εμείς μάθαμε για τον Ανδρέα γιατί τον συμπεριέλαβε το Forbes Greece 30 Under 30, η ετήσια λίστα που αναδεικνύει νέους ανθρώπους κάτω των 30 ετών οι οποίοι ξεχωρίζουν στον τομέα τους και έχουν ήδη σημαντικό αντίκτυπο. Πρόκειται ουσιαστικά για την ελληνική εκδοχή της διεθνούς λίστας Forbes 30 Under 30, η οποία θεωρείται μία από τις πιο γνωστές πλατφόρμες ανάδειξης νέων ταλέντων παγκοσμίως.
Η διεθνής αναγνώριση του Ανδρέα Μετούση, με τη συμπερίληψή του στη λίστα Forbes Greece 30 Under 30, έρχεται να επισφραγίσει μια διαδρομή που ξεκίνησε από τα σχολεία της πόλης μας και συνεχίζεται σήμερα σε κορυφαία ιδρύματα του εξωτερικού. Ωστόσο, πίσω από τις διακρίσεις και τα εντυπωσιακά επιτεύγματα, παραμένει ένας νέος της εποχής του με βαθιές ρίζες στο Γαλάτσι, που μιλά με απλότητα για την επιστήμη του, τη σημασία της ομαδικής δουλειάς και την αξία του να κυνηγάς τα όνειρά σου. Το ραντεβού μας γι’ αυτή τη συνέντευξη έγινε σε ένα cafe της πόλης μας, της γειτονιάς όπου μεγάλωσε, και η αίσθηση που σου αφήνει ο Ανδρέας είναι αυτή ενός ανθρώπου «ζεστού», με λόγο καθαρό και κατανοητό, που μιλά με τον ίδιο ζήλο και αγάπη τόσο για την επιστήμη του όσο και για τις ρίζες του.
Ο Ανδρέας ξεκίνησε, λοιπόν, από το 4ο Λύκειο Γαλατσίου και μετά σπούδασε Βιολογία στην Αθήνα, πετυχαίνοντας τον υψηλότερο βαθµό στη σχολή του. Διακρίθηκε µε την υποτροφία του Κληροδοτήµατος Παπαδάκη, το βραβείο Ορέστης – Κωνσταντίνος Μυλωνάκης και το βραβείο του ΙΚΥ. Κατόπιν φοίτησε στο µεταπτυχιακό Βιοϊατρικής του Ινστιτούτου Καρολίνσκα στη Στοχκόλµη µε υποτροφία του Ιδρύµατος Μποδοσάκη. Η διδακτορική του έρευνα στο Ινστιτούτο Βιοχηµείας Μαξ Πλανκ στο Μόναχο έχει αναγνωριστεί µε την υποτροφία του Ιδρύµατος Ωνάση και το Joachim-Herz Fellowship.
ΤΟ ΙΑΤΡΙΚΟ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑ
Η πρώτη ερώτηση ήταν η προφανής: αν έπρεπε με απλά λόγια να μας εξηγήσει τί ακριβώς ανακάλυψε, τί θα μας έλεγε;
«Η τοξική επιδερμονεκρόλυση είναι μια σπάνια αλλά εξαιρετικά σοβαρή ασθένεια. Προκαλείται όταν κάποιος πάρει ένα φάρμακο – και δεν μιλάμε απαραίτητα για κάτι εξωτικό, μπορεί να είναι ένα απλό αντιβιοτικό όπως η πενικιλίνη – και το ανοσοποιητικό του σύστημα αντιδρά υπερβολικά σε αυτό. Αυτή η ακραία αντίδραση οδηγεί σε αποκόλληση του δέρματος σε μεγάλη έκταση του σώματος. Ουσιαστικά δημιουργείται ένα ανοιχτό τραύμα – και το δέρμα είναι το φράγμα που μας προστατεύει από τα μικρόβια, οπότε μπορείτε να φανταστείτε πόσο επικίνδυνο είναι αυτό. Δυστυχώς, 30 με 50% των ασθενών δεν τα καταφέρνουν. Και μέχρι πρόσφατα δεν υπήρχε στοχευμένη θεραπεία, παρά μόνο υποστηρικτική φροντίδα στη μονάδα εγκαυμάτων.
»Αυτό που κάναμε εμείς ήταν να μελετήσουμε τις πρωτεΐνες στο δέρμα ασθενών και να τις συγκρίνουμε με αυτές υγιών ανθρώπων. Έτσι ανακαλύψαμε έναν μοριακό “διακόπτη” που στους ασθενείς παρέμενε συνεχώς ανοιχτός, σαν να δίνει εντολή στο ανοσοποιητικό να παραμένει μονίμως ενεργοποιημένο. Γνωρίζαμε ότι υπάρχουν ήδη φάρμακα που κλείνουν αυτόν τον διακόπτη για άλλες ασθένειες, οπότε σκεφτήκαμε: μήπως μπορούν να βοηθήσουν και εδώ;
»Πρώτα επιβεβαιώσαμε τη δράση τους σε κύτταρα ασθενών και σε πειραματικά μοντέλα ποντικών. Όταν τα αποτελέσματα ήταν θετικά, μέσω συνεργατών μας στην Κίνα χορηγήσαμε τη θεραπεία στους πρώτους επτά ασθενείς. Αξιοσημείωτο είναι ότι όλοι ανταποκρίθηκαν θετικά, επέζησαν και πολύ σύντομα το δέρμα τους άρχισε να αναγεννάται. Μέχρι σήμερα είναι όλοι υγιείς, και πλέον αυτή η θεραπεία χρησιμοποιείται σε κλινικές σε όλο τον κόσμο.»
Και πώς είναι, αλήθεια, να νιώθεις – και μάλιστα τόσο σύντομα στην επιστημονική σου καριέρα – ότι η δουλειά σου σώζει ζωές;
«Είναι δύσκολο να το περιγράψεις με λόγια. Νιώθεις ταυτόχρονα συγκίνηση, χαρά, αλλά και μια βαθιά αίσθηση ευθύνης. Γιατί συνειδητοποιείς πόσο σημαντική είναι η δουλειά που κάνουμε, αλλά και πόσο σημαντικό είναι να τη κάνουμε σωστά – πάνω στα δικά μας αποτελέσματα βασίζονται οι φαρμακευτικές εταιρείες και τελικά οι ασθενείς. Να είμαι ειλικρινής, δεν είναι συχνό φαινόμενο στη βασική έρευνα να δεις τη δουλειά σου να μεταφράζεται τόσο άμεσα σε σωτηρία ζωών. Αλλά ακριβώς αυτό αποδεικνύει γιατί χρειαζόμαστε την έρευνα και γιατί αξίζει να επενδύουμε σε αυτήν – γιατί μπορεί πραγματικά να σώσει ζωές!»
Σε όλη την κουβέντα μας, τονίζει τη σπουδαιότητα της ομαδικής δουλειάς, μιας αλυσίδας ειδικοτήτων όπου ο κάθε κρίκος είναι εξίσου σημαντικός για αυτή την επιτυχία: «Πίσω από κάθε τέτοια ανακάλυψη υπάρχει μια ολόκληρη ομάδα ανθρώπων που συνεργάζονται, ο καθένας με τη δική του εξειδίκευση, και αυτό είναι κάτι που δεν πρέπει να ξεχνάμε. Η αλήθεια είναι ότι η καθημερινότητα στην έρευνα περιλαμβάνει πολλές αποτυχίες, αδιέξοδα και στιγμές απογοήτευσης – αυτό είναι μέρος της δουλειάς. Αλλά είναι ακριβώς στιγμές σαν κι αυτή που σου θυμίζουν γιατί επέλεξες αυτόν τον δρόμο και που κάνουν όλα τα υπόλοιπα να αξίζουν.»
ΑΠΟ ΤΟ ΓΑΛΑΤΣΙ ΣΤΑ ΚΟΡΥΦΑΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
Από το Γαλάτσι, λοιπόν, βρέθηκε στη Στοκχόλμη για σπουδές στο Karolinska Institutet. Πώς ήταν αυτή η μετάβαση; ρωτήσαμε τον Ανδρέα.
«Η μετάβαση από το Γαλάτσι στη Στοκχόλμη ήταν σίγουρα μια μεγάλη αλλαγή. Από τη γειτονιά μας, με όνειρα και φιλοδοξίες, βρέθηκα σε ένα από τα κορυφαία ερευνητικά ινστιτούτα στον κόσμο, το Καρολίνσκα – το ίδιο ινστιτούτο που απονέμει το Νόμπελ Ιατρικής. Αλλά αυτό δεν έγινε από τη μια μέρα στην άλλη. Ήταν αποτέλεσμα προσπάθειας χρόνων, πολλής δουλειάς και επιμονής. Και νομίζω ότι ακριβώς εδώ, στο Γαλάτσι, διαμορφώθηκαν οι αξίες που με οδήγησαν σε αυτή την πορεία – η εργατικότητα, η επιμονή, η πίστη ότι αν δουλέψεις σκληρά μπορείς να πετύχεις τους στόχους σου. Φυσικά, υπήρχαν και προκλήσεις – νέα χώρα, νέα γλώσσα, νέο περιβάλλον, μακριά από την οικογένεια και τους φίλους. Αλλά αυτές οι δυσκολίες σε ωριμάζουν και τελικά σε κάνουν καλύτερο, τόσο ως επιστήμονα όσο και ως άνθρωπο.»
Όμως δεν είναι το μοναδικό ερευνητικό κέντρο στο οποίο έχει βρεθεί ο Ανδρέας. Αυτή την περίοδο βρίσκεται στο Max Planck Institute of Biochemistry, ενώ έχει ήδη συνεργαστεί με την Ιατρική Σχολή του Harvard University. Πώς τα βιώνει όλα αυτά ένας νέος από το Γαλάτσι;
«Δεν ήταν ποτέ ένα άλμα – ήταν μια αλυσίδα βημάτων. Από το Γαλάτσι στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, από εκεί στη Στοκχόλμη, μετά στο Μόναχο, και παράλληλα συνεργασίες με το Χάρβαρντ και το Πανεπιστήμιο του Σικάγο. Κάθε βήμα χτίστηκε πάνω στο προηγούμενο. Κάθε φορά που περνάω την πόρτα του εργαστηρίου ή κάθομαι στο ίδιο τραπέζι με επιστήμονες που θαύμαζα από τα φοιτητικά μου χρόνια, δεν το παίρνω ως δεδομένο. Νιώθω ευγνωμοσύνη που είχα την τύχη να βρεθώ σε αυτά τα περιβάλλοντα, και ταυτόχρονα ευθύνη να ανταποκριθώ σε αυτό το επίπεδο. Αυτό που μετράει είναι η δουλειά, η περιέργεια και η αφοσίωση σε αυτό που κάνεις. Οι ρίζες μου είναι στο Γαλάτσι και στον Αστρά Ηλείας, τον τόπο καταγωγής μου, και αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει. Η έρευνα όμως δεν έχει πατρίδα ούτε σύνορα – είναι παγκόσμια. Και η αφετηρία δεν καθορίζει τον προορισμό.»
Όταν ο Ανδρέας μιλάει για τα παιδικά και τα μαθητικά του χρόνια, βγάζει αγάπη για την αφετηρία του αυτή. Παρότι όπως λέει δεν μεγάλωσε σε προνομιούχο περιβάλλον, είχε από τους γονείς και τους δασκάλους του πολλά ερεθίσματα. Υπήρξε άραγε κάποιος που τον ενέπνευσε λίγο παραπάνω, που αποτέλεσε κάτι σαν μέντορα και τον έκανε να αγαπήσει την βιολογία;
«Τα παιδικά μου χρόνια στο Γαλάτσι ήταν απλά, αλλά γεμάτα ερεθίσματα. Δεν μεγάλωσα σε κάποιο προνομιούχο περιβάλλον, απλώς είχα γονείς και δασκάλους που με παρότρυναν και με ενθάρρυναν να ρωτάω το “γιατί” και το “πώς” πίσω από όλα τα πράγματα. Αυτό ήταν αρκετό. Πήγα στο 11ο Δημοτικό Σχολείο Γαλατσίου, μετά στο 5ο Γυμνάσιο και στο 4ο Λύκειο «Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή». Ήδη από το δημοτικό συμμετείχα σε μαθηματικούς διαγωνισμούς – η αγάπη μου για τις φυσικές επιστήμες ξεκίνησε πολύ νωρίς.
»Διαχρονικά, πολλοί άνθρωποι έχουν παίξει τον ρόλο του μέντορα στη ζωή μου. Δάσκαλοι στο σχολείο και αργότερα καθηγητές στο Πανεπιστήμιο πίστεψαν σε μένα, με ώθησαν να καλλιεργήσω τα ενδιαφέροντά μου και με ενθάρρυναν να πιστέψω ότι μπορώ να πετύχω ό,τι βάλω στόχο. Αν όμως έπρεπε να διαλέξω έναν μέντορα, αυτός θα ήταν ο παππούς μου στον Αστρά Ηλείας, όπου περνούσα και ακόμα περνώ τις διακοπές μου. Παρότι δεν είχε τυπική εκπαίδευση, ήταν πρακτικός κτηνίατρος – φρόντιζε τα ζώα του χωριού με γνώσεις που είχε αποκτήσει μέσα από χρόνια εμπειρίας. Αυτός μου μετέδωσε την αγάπη για τη φύση και την περιέργεια για το πώς λειτουργούν οι οργανισμοί γύρω μας. Ήταν η μεγαλύτερη έμπνευσή μου για τον δρόμο που ακολούθησα.»
Η ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ
Ένας νέος που αγαπά τις ρίζες του τόσο δυνατά, θα συμβούλευε έναν μαθητή ή μια μαθήτρια να τολμήσει σπουδές ή καριέρα στο εξωτερικό;
«Ναι, να το δοκιμάσουν χωρίς δεύτερη σκέψη! Να μην αφήσουν τον φόβο ή την αβεβαιότητα να τους σταματήσει. Ένα πράγμα που εγώ δεν περίμενα όταν έφυγα είναι πόσο καλά μας έχουν προετοιμάσει τα ελληνικά πανεπιστήμια. Δεν το λέω για τυπικούς λόγους – το είδα στην πράξη, δουλεύοντας δίπλα σε ανθρώπους από τα καλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου. Μπορείς να σταθείς σε οποιοδήποτε περιβάλλον, όσο ανταγωνιστικό κι αν είναι.
»Όμως αυτό που θα πρόσθετα είναι ότι το εξωτερικό δεν είναι πανάκεια, ούτε είναι παντού καλύτερα όπως πολλοί ισχυρίζονται. Όπως και στην Ελλάδα, έτσι και στο εξωτερικό, τεράστιο ρόλο παίζει το εργαστήριο ή η ομάδα στην οποία θα βρεθείς – ο επιβλέπων, οι συνεργάτες, οι υποδομές. Οπότε ναι, αξίζει να πας, αλλά με προσοχή στο ποιους επιλέγεις να συνεργαστείς, ακριβώς όπως θα έκανες και εδώ. Και πέρα από την επιστήμη, η εμπειρία του να ζήσεις σε μια άλλη χώρα, να γνωρίσεις διαφορετικούς ανθρώπους και κουλτούρες, σε διευρύνει τόσο επαγγελματικά όσο και ως άνθρωπο. Ακόμα κι αν τελικά αποφασίσεις να γυρίσεις πίσω, αυτή η εμπειρία θα σε ακολουθεί για πάντα.»
Πιστεύει πως η χώρα μας έχει εξαιρετικό ανθρώπινο δυναμικό καθώς καθημερινά βλέπει Έλληνες επιστήμονες να διακρίνονται σε κορυφαία ιδρύματα σε όλο τον κόσμο. Θεωρεί ότι δεν λείπει το ταλέντο αλλά οι ευκαιρίες για να ανθίσει αυτό το δυναμικό – σταθερότητα, ουσιαστική χρηματοδότηση, σύγχρονος εξοπλισμός και αξιοκρατία. «Το ανθρώπινο κεφάλαιο το έχουμε ήδη· αυτό που χρειαζόμαστε είναι να επενδύσουμε ουσιαστικά στη γνώση, για να καταστήσουμε την Ελλάδα επιστημονικό κόμβο. Με τις σωστές συνθήκες δεν αμφιβάλλω ότι πολλοί περισσότεροι επιστήμονες θα επέστρεφαν. Και δεν μιλάω θεωρητικά – η Ελλάδα είναι η πατρίδα μου, θα βρίσκεται πάντα στην καρδιά μου, και φυσικά θέλω να γυρίσω. Θα το έκανα με ενθουσιασμό, όταν θα υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες – σταθερή στήριξη, προοπτική εξέλιξης και σύγχρονες υποδομές που επιτρέπουν ανταγωνιστική έρευνα στον τομέα μου – ώστε να μπορέσω να προσφέρω ουσιαστικά στη χώρα που μου έδωσε τις βάσεις.»
Όσο η κουβέντας μας πήγαινε προς το τέλος της, γινόταν όλο και πιο χαλαρή και οικεία. Αλήθεια, πώς αποφορτίζεται από την ένταση και τις απαιτήσεις της έρευνας, ρωτήσαμε τον Ανδρέα και η απάντηση μας εξέπληξε:
«Η καθημερινότητά μου στο εργαστήριο είναι αρκετά απαιτητική – είμαι πειραματικός επιστήμονας, που σημαίνει ότι κάποιες φορές κάνω πειράματα που διαρκούν πολλές ώρες, τελειώνουν αργά το βράδυ και περιλαμβάνουν αναμονές και επωάσεις. Στο γραφείο μου όμως έχω το μπουζούκι και το μπαγλαμαδάκι μου, τα οποία μαθαίνω μόνος μου – είμαι αυτοδίδακτος από το διαδίκτυο. Οπότε τα βράδια στο εργαστήριο, ενώ περιμένω ένα πείραμα να τελειώσει, μπορεί να με βρεις να παίζω ρεμπέτικη μουσική – ή τουλάχιστον να προσπαθώ! Απολαμβάνω επίσης πολύ τους περιπάτους και τις ορειβασίες. Το Μόναχο προσφέρεται γι’ αυτό, καθώς το Ινστιτούτο μας είναι δίπλα σε δάσος και η πόλη βρίσκεται πολύ κοντά στις Άλπεις, με πανέμορφα αλπικά τοπία. Είναι ο τέλειος τρόπος να καθαρίσεις το μυαλό σου μετά από μια δύσκολη μέρα.»
Και όταν επιστρέφει στο Γαλάτσι;
«Κάθε φορά που γυρίζω στο Γαλάτσι, η προτεραιότητά μου είναι να συναντήσω κόσμο – φίλους από τα παλιά, συμμαθητές, παλιούς συναδέλφους, και φυσικά την οικογένειά μου. Αυτό μου λείπει περισσότερο όταν είμαι στο εξωτερικό. Όσο για αγαπημένο μέρος, σίγουρα το Άλσος Βεΐκου. Πηγαίνω εκεί όταν θέλω να αισθανθώ πιο κοντά στη φύση, να περπατήσω ή να τρέξω. Μετά από χρόνια στο Μόναχο, όπου η φύση είναι παντού, εκτιμώ ακόμα περισσότερο αυτή τη γωνιά πρασίνου μέσα στην πόλη μας.»
