Σε δημόσια διαβούλευση έως τις 4 Ιουνίου 2026 αναρτήθηκε ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης από το Υπουργείο Εσωτερικών, τον οποίο μπορείτε να βρείτε στο opengov.gr. Πρόκειται για ένα νομοθέτημα 761 άρθρων, το οποίο ενσωματώνει και εκσυγχρονίζει σχεδόν 2.000 διάσπαρτες διατάξεις που αφορούν κάθε πτυχή της λειτουργίας των δήμων και των περιφερειών της χώρας. Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης αναμένεται να κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή εντός του Ιουνίου, θεσπίζοντας ένα νέο, ενιαίο και ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο που φιλοδοξεί να γίνει «ο καταλύτης για μια πιο αποτελεσματική, συμμετοχική και ισχυρή τοπική διακυβέρνηση, κλείνοντας μια εκκρεμότητα δεκαετιών για την τοπική αυτοδιοίκηση της χώρας».
Όπως διαβάζουμε στο συνοπτικό ενημερωτικό σημείωμα του Υπουργείου Εσωτερικών, η Τοπική Αυτοδιοίκηση αποτελεί το πρώτο επίπεδο διακυβέρνησης, στο οποίο ο πολίτης συναντιέται καθημερινά με το κράτος. Είναι ο χώρος όπου οι δημόσιες πολιτικές μετατρέπονται σε υπηρεσίες προς τους πολίτες, σε έργα και παρεμβάσεις που επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα ζωής όλων. Ωστόσο, η εξέλιξη του θεσμού της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα υπήρξε διαχρονικά αποτέλεσμα πολλαπλών μεταρρυθμίσεων, οι οποίες, αν και συνέβαλαν στην ενίσχυση της αποκέντρωσης, οδήγησαν ταυτόχρονα σε ένα σύνθετο θεσμικό πλαίσιο. Από τον «Καποδίστρια» (ν. 2539/1997) έως τον Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων (ν. 3463/2006), τον «Καλλικράτη» (ν. 3852/2010) και τις μεταγενέστερες παρεμβάσεις, η διοικητική οργάνωση της χώρας μεταβλήθηκε ουσιωδώς με τη δημιουργία μιας ισχυρής αυτοδιοίκησης, χωρίς όμως να συνοδευτεί, σε επόμενη φάση, από ένα λειτουργικό και σύγχρονο κανονιστικό πλαίσιο που θα διέπει την οργάνωσή της.
Το αποτέλεσμα ήταν η διαμόρφωση ενός πλέγματος διατάξεων που χαρακτηρίζεται από πολυνομία, αλληλοεπικαλύψεις, ερμηνευτικές ασάφειες και διοικητικές δυσχέρειες. Οι αιρετές αρχές, τα στελέχη της διοίκησης, αλλά και οι ίδιοι οι πολίτες, καλούνται συχνά να δράσουν μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η σαφήνεια των κανόνων δεν είναι δεδομένη και η αποτελεσματικότητα των διαδικασιών περιορίζεται από θεσμικές αδυναμίες. Σε μια εποχή, λοιπόν, όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς αποτελεί κρίσιμο ζητούμενο, η ενίσχυση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για μια πιο δημοκρατική, αποτελεσματική και συμμετοχική διακυβέρνηση.
Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης αποτελείται από έξι (6) Βιβλία:
Το 1ο βιβλίο προσδιορίζει τί είναι αυτοδιοίκηση, ποιες είναι οι σχέσεις μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου βαθμού, πώς εκλέγονται οι αιρετές αρχές της αυτοδιοίκησης και πώς ελέγχονται οι εκλογικές δαπάνες.
Το 2ο βιβλίο προσδιορίζει τα όργανα διοίκησης των δήμων και των περιφερειών, τα συμβουλευτικά και γνωμοδοτικά όργανα που λειτουργούν εντός της δομής της αυτοδιοίκησης, τα νομικά πρόσωπα και την καταστατική θέση των αιρετών και των μελών διοίκησης των νομικών προσώπων.
Το 3ο βιβλίο προσδιορίζει το περίπλοκο θέμα των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών, ως ένδειξη εμπιστοσύνης της πολιτείας προς τις αυτοδιοικητικές δομές.
Το 4ο βιβλίο προσδιορίζει το σύνολο της οικονομικής διοίκησης των δήμων, για πρώτη φορά σε ενιαίο κείμενο Κώδικα, και πραγματεύεται ζητήματα δημοσίων συμβάσεων, περιουσίας και εσόδων των δήμων και των περιφερειών.
Το 5ο βιβλίο προσδιορίζει πώς γίνεται ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων της αυτοδιοίκησης με αξιόπιστο και αντικειμενικό τρόπο και πώς ευθύνονται πειθαρχικά τα αιρετά πρόσωπά της.
Το 6ο βιβλίο περιέχει οριζόντιες ρυθμίσεις για τις γενικές λειτουργίες των δήμων και των περιφερειών και κυρώνει το πρόσθετο πρωτόκολλο του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
ΟΙ 10 ΠΙΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΠΟΥ ΦΕΡΝΕΙ Ο ΚΩΔΙΚΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ
1. Οι Περιφέρειες της χώρας, δεκαπέντε (15) χρόνια μετά τη θεσμοθέτησή τους δεν είχαν αποκτήσει ένα ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διέπονται από διατάξεις που αφορούν τις κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, τις πρώην κρατικές περιφέρειες και τις αιρετές νομαρχίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο ζήτημα μπορούσε να εμπίπτει στην αρμοδιότητα περισσότερων του ενός φορέων, χωρίς σαφή ιεράρχηση, γεγονός που οδηγούσε σε αναποτελεσματικότητα και σύγχυση. Αυτό τελειώνει με τη θεσμοθέτηση του ενιαίου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης για δήμους και περιφέρειες.
2. Συμμετοχή πολιτών στην οργάνωση και στη δράση των δήμων. Θεσμοθέτηση της διεξαγωγής συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θεσμικές εγγυήσεις για τη διαδικασία διεξαγωγής του. Αναβάθμιση των συμβουλίων νέων, με σαφείς κανόνες εκλογής τους και ηλεκτρονική διαδικασία ψηφοφορίας.
3. Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων. Η υποχρέωση δημοσιοποίησης των αποφάσεων, η αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων και η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πλαισίου που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη διοίκηση.
4. Αναδιοργάνωση του συστήματος διακυβέρνησης των δήμων και των περιφερειών. Με την αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων των συλλογικών οργάνων της αυτοδιοίκησης (δημοτικό και περιφερειακό συμβούλιο, δημοτική και περιφερειακή επιτροπή, επιτροπές και συμβουλευτικά όργανα) και την καθιέρωση ενιαίων κανόνων λειτουργίας, επιδιώκεται η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και η αποφυγή συγκρούσεων αρμοδιοτήτων.
5. Αποτελεσματικότητα και διαφάνεια στη λειτουργία των οικονομικών υπηρεσιών, ώστε να μην δημιουργούνται γκρίζες ζώνες επιδεχόμενες πολλαπλών ερμηνειών.
6. Αντικειμενικό και στοχευμένο σύστημα ελέγχου νομιμότητας αποκλειστικά (και σε καμία περίπτωση σκοπιμότητας) επί των πράξεων και των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, μέσω της λειτουργίας ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας Ο.Τ.Α..
7. Σαφής προσδιορισμός της καταστατικής θέσης των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, δηλαδή της αντιμισθίας και των εξόδων παράστασης, της αναστολής της επαγγελματικής τους δραστηριότητας ή της λήψης ειδικής άδειας.
8. Καταγραφή και συστηματοποίηση των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, με στόχο τη σαφή κατανομή τους μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται επικαλύψεις και κενά, ενώ ενισχύεται η συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης προς όφελος του πολίτη.
9. Αλλαγή του τρόπου εκλογής αυτοδιοικητικών αρχών, με κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών και δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, προκειμένου να ενισχυθεί η νομιμοποίηση των αιρετών αρχών και η συμμετοχή των δημοτών.
10. Ψηφιακός μετασχηματισμός της Αυτοδιοίκησης. Υπάρχει μια συνειδητή επιλογή στον Κώδικα να λειτουργούν ηλεκτρονικές εφαρμογές προς υποβοήθηση της συμμετοχής των πολιτών στα όργανα της αυτοδιοίκησης, αλλά και της εξυπηρέτησής τους στην καθημερινή διάδραση με την αυτοδιοίκηση. Έτσι, στο πλαίσιο του Κώδικα προβλέπεται η δημιουργία εφαρμογών με πολλαπλές διαλειτουργικότητες.
ΡΙΖΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΕΚΛΟΓΗΣ ΔΗΜΑΡΧΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΩΝ
Όπως ήδη αναφέραμε, μία από τις σημαντικές αλλαγές που φέρνει ο Κώδικας Τ.Α. είναι ο νέος τρόπος εκλογής των αυτοδιοικητικών οργάνων με κεντρικό πυλώνα την κατάργηση του β’ γύρου στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές και η εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών από την α’ Κυριακή. Η προτεινόμενη μεταρρύθμιση αλλάζει ριζικά τη φιλοσοφία του ισχύοντος εκλογικού συστήματος, το οποίο μέχρι σήμερα προέβλεπε επαναληπτική εκλογική διαδικασία μεταξύ των δύο πρώτων συνδυασμών όταν κανείς δεν συγκέντρωνε την απαιτούμενη πλειοψηφία.
Σύμφωνα με το άρθρο 35 παρ. 2 του υπό διαβούλευση Κώδικα, «η εκλογή διεξάγεται την τελευταία Κυριακή του μηνός Νοεμβρίου του πέμπτου (5ου) έτους κάθε δημοτικής και περιφερειακής περιόδου».
Η σημαντικότερη αλλαγή αποτυπώνεται στο άρθρο 56, όπου προβλέπεται ότι επιτυχών συνδυασμός αναδεικνύεται εκείνος που θα συγκεντρώνει ποσοστό μεγαλύτερο του 42% + 1 ψήφο επί των έγκυρων ψηφοδελτίων.
Το νέο σύστημα εισάγει ένα μοντέλο ενισχυμένης προτίμησης, καθώς δεν λαμβάνεται υπόψη μόνο η πρώτη επιλογή των ψηφοφόρων, αλλά και οι εναλλακτικές ή δεύτερες επιλογές τους μεταξύ των συνδυασμών.
Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται να δημιουργηθεί ένα υβριδικό εκλογικό μοντέλο που θα συνδυάζει:
– την αποφυγή επαναληπτικών εκλογών,
– την ταχύτερη ανάδειξη δημοτικών και περιφερειακών αρχών,
– τον περιορισμό του εκλογικού κόστους,
– και την ενίσχυση της πολιτικής νομιμοποίησης μέσω της αξιοποίησης εναλλακτικών προτιμήσεων των πολιτών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το άρθρο 57, το οποίο περιγράφει τον μηχανισμό που θα ενεργοποιείται όταν κανένας συνδυασμός δεν καταφέρει να ξεπεράσει το όριο του 42%. Στην περίπτωση αυτή, δεν θα διεξάγεται δεύτερη εκλογική αναμέτρηση, αλλά θα ακολουθεί ένα «δεύτερο στάδιο προσμέτρησης» από το αρμόδιο δικαστήριο. Κατά τη διαδικασία αυτή:
– συμμετέχουν οι δύο επικρατέστεροι συνδυασμοί,
– προσμετρώνται οι εναλλακτικές ψήφοι που έλαβαν από ψηφοδέλτια άλλων συνδυασμών,
– και αναδεικνύεται νικητής εκείνος που συγκεντρώνει την απόλυτη ή σχετική πλειοψηφία.
Σε περίπτωση ισοψηφίας προβλέπεται δημόσια κλήρωση από το αρμόδιο δικαστήριο για την ανάδειξη του επιτυχόντος συνδυασμού.
Η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής αναμένεται να μεταβάλει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο θα διεξάγονται οι αυτοδιοικητικές εκλογές. Το νέο μοντέλο αλλάζει τη στρατηγική των δημοτικών παρατάξεων, επηρεάζει τις προεκλογικές συνεργασίες, περιορίζει τις μετεκλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ πρώτου και δεύτερου γύρου και μετασχηματίζει συνολικά τη λογική της αυτοδιοικητικής εκπροσώπησης.
Οι παρατάξεις πλέον θα επιδιώκουν όχι μόνο να αποτελέσουν την πρώτη επιλογή των πολιτών, αλλά και να θεωρούνται «αποδεκτή εναλλακτική λύση» για ψηφοφόρους άλλων συνδυασμών.
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΨΗΦΟΦΟΡΙΑ
Μία ακόμη σημαντική καινοτομία του νέου Κώδικα περιλαμβάνεται στο Κεφάλαιο Δ΄ με τίτλο «Ειδικοί Εκλογικοί Κατάλογοι Ηλεκτρονικής Ψήφου». Για πρώτη φορά προβλέπεται θεσμικά η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας στις αυτοδιοικητικές εκλογές μέσω ειδικών διαδικασιών και προϋποθέσεων. Συγκεκριμένα προβλέπονται:
– το Άρθρο 38 για τους Ειδικούς Εκλογικούς Καταλόγους Ηλεκτρονικής Ψήφου,
– το Άρθρο 39 για την ειδική εφαρμογή εγγραφής εκλογέων που επιθυμούν να ψηφίσουν ηλεκτρονικά,
– και το Άρθρο 40 που καθορίζει τον ελάχιστο απαιτούμενο αριθμό εγγεγραμμένων εκλογέων ανά δήμο για την εφαρμογή της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας.
Η ηλεκτρονική ψήφος δεν θα εφαρμόζεται αυτομάτως σε όλους τους δήμους, αλλά θα εξαρτάται από συγκεκριμένες οργανωτικές και συμμετοχικές προϋποθέσεις. Η πρόβλεψη αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς ανοίγει για πρώτη φορά τον δρόμο για εξ αποστάσεως συμμετοχή στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές, εισάγοντας σταδιακά στοιχεία ψηφιακού μετασχηματισμού στην εκλογική διαδικασία της αυτοδιοίκησης.
Αναμφισβήτητα το νέο εκλογικό σύστημα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης συνιστά μία από τις πιο ουσιαστικές θεσμικές παρεμβάσεις των τελευταίων δεκαετιών στον χώρο των δήμων και των περιφερειών. Η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής, η εισαγωγή εναλλακτικών ψήφων και η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας μεταβάλλουν συνολικά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες θα συμμετέχουν στις αυτοδιοικητικές εκλογές.
Το επόμενο διάστημα η δημόσια διαβούλευση αναμένεται να προκαλέσει έντονο πολιτικό και θεσμικό διάλογο, καθώς οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν όχι μόνο τη διαδικασία εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, αλλά και συνολικά τη λειτουργία της δημοκρατικής εκπροσώπησης στην Τοπική Αυτοδιοίκηση.
