Γράφει ο Γιώργος Πένταρης
Την περασμένη Τρίτη έκλεισαν 30 χρόνια από την ημέρα που έφυγε από την ζωή ένας εκ των μεγαλύτερων πολιτικών ηγετών της νεότερης Ελλάδας, του αναστήματος του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ίσως κάποιοι διαφωνήσουν με το τελευταίο πρόσωπο, αλλά μόνο για το ότι είμαστε το δέκατο, κατά σειρά σύνδεσης, μέλος των 27 της Ε.Ε., ο Καραμανλής έχει την θέση που του αρμόζει στην Ελληνική πολιτική ιστορία. Για να μπορέσουμε να δούμε την μεγάλη εικόνα του έργου του ΠΑΣΟΚ θα πρέπει να αποστασιοποιηθούμε από την καθημερινότητα των γεγονότων και της πολιτικής και να δούμε τα πράγματα μέσα από ένα σύγχρονο πολιτικό πρίσμα.
Όταν ο Ανδρέας ανακοίνωσε την ίδρυση του ΠΣΚ, έτσι λεγόταν στην αρχή, στις 3 Σεπτέμβρη 1974, η μεταχουντική Ελλάδα ήταν τραυματισμένη από την Εθνική τραγωδία του Κυπριακού και ο δημοκρατικός κόσμος είδε μέσα από την διακήρυξη να ανοίγει μια λεωφόρος για την ικανοποίηση των χρόνιων αιτημάτων του, των ονείρων του και δικαίωσης των αγώνων του. Στις εκλογές στις 17 Νοέμβρη 1974, στην ομιλία του Ανδρέα στην Πάτρα, παρατήρησα έναν Πατρινό που μόλις είδε τον Ανδρέα, άρχισε να φωνάζει με τέτοιο πάθος και δύναμη όπως ένας που βρισκόταν στην άκρη του γκρεμού και φώναζε να τον σώσουν «Αντρέαααα…»!
Ο Ανδρέας είχε την έμπνευση να καλέσει τον λαό σε αυτο-οργάνωση και να κάνουν Τ.Ο. (Τοπικές Οργανώσεις) σε όλη τη χώρα, πράγμα το οποίο έγινε και γρήγορα και μεθοδικά. Αυτές οι Τ.Ο. έγιναν τα κύτταρα του σώματος του ΠΑΣΟΚ και τουλάχιστον την πρώτη περίοδο έγιναν σχολεία ιδεολογικών ζυμώσεων και φυτώρια στελεχών. Οι Τ.Ο. εκείνη την εποχή, στο πλαίσιο της ανιδιοτελούς προσφοράς, διαμόρφωσαν χαρακτήρες, έδωσαν θάρρος στα μέλη να μπορούν αν βγουν με αυτοπεποίθηση στην κοινωνία να μιλήσουν, να ηγηθούν, να αγωνιστούν και να ανοίξουν νέους δρόμους μέσα από την πολιτική και συλλογική σκέψη που αναπτύχθηκε τόσο μέσα σε αυτές όσο και στις Νομαρχιακές Συνελεύσεις. Όλα αυτά από μια μαγική φράση: «Καλώ τον δημοκρατικό λαό σε αυτο-οργάνωση μέσα από Τοπικές να αποτελέσουν το σώμα του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος». Την λαμπρή ιδέα της αυτο-οργάνωσης προσπάθησαν κι άλλοι να την μιμηθούν και ακόμη και σήμερα προσπαθούν, αλλά όπως γνωρίζουμε η ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα.
Το ΠΑΣΟΚ υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξε το πρώτο πολιτικό κόμμα / κίνημα που χωρίς τον λεγόμενο «δημοκρατικό συγκεντρωτισμό» του ΚΚΕ, κατάφερε να συσπειρώσει τις δημοκρατικές δυνάμεις της χώρας με το τετράπτυχο «Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση, Δημοκρατική Διαδικασία». Για αυτό το τερτράπτυχο, που μπορεί να το είχε εμπνευστεί από το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» του Πολυτεχνείου, διατέθηκαν στις Τ.Ο. χιλιάδες ώρες ανάλυσης, προτάσεων, σχεδιασμού και δράσης. Θεωρώ ότι ήταν το μοναδικό σύνθημα που παρουσιάστηκε στην Ελλάδα, για το οποίο διατέθηκαν χιλιάδες ώρες ανάλυσης και οικοδόμησης ενός ιδεολογικού πλαισίου που έφερε το 1981 το ΠΑΣΟΚ στην Κυβέρνηση με το περίφημο «το ΠΑΣΟΚ στην Κυβέρνηση, ο Λαός στην Εξουσία».
Βλέποντας λοιπόν από απόσταση τα πράγματα, θα πρέπει να σημειώσουμε μια από τις πρώτες νομοθετικές ρυθμίσεις για την Εθνική συμφιλίωση με την αναγνώριση της Ενιαίας Εθνικής Αντίστασης 1941-1944. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι το πρώτο μεγάλο βήμα ήταν η νομιμοποίηση του ΚΚΕ. Αυτή η πράξη ήταν ο Γόρδιος δεσμός που απέκοψε τη μετεμφυλιακή Ελλάδα από τη νέα κοινωνία που ήθελε μεταρρυθμίσεις και συμμετοχή στην εξουσία.
Αυτή η συμμετοχή στην εξουσία ξεκίνησε να παίρνει σάρκα και οστά από το 1981. Ο θεσμός του ΕΣΥ που όλοι κατηγορούν, αλλά σε αυτό προστρέχουν και που είναι ένα από τα καλύτερα της Ευρώπης, ξεκίνησε με τον νόμο 1397 του 1983 με τον Παρασκευά Αυγερινό και τον αείμνηστο Γιώργο Γεννηματά. Αυτή είναι πράξη ηγετική, έχει διάρκεια μισού αιώνα, όπως και η σύνδεση με την ΕΟΚ. Έγινε αναμόρφωση του οικογενειακού δικαίου και όλες οι σημερινές φεμινίστριες θα πρέπει να θυμηθούν και να μάθουν ποιος νομοθέτησε την ισότητα των δύο φύλων – που μας την ξανανομοθετεί η Κεραμέως – τη νομοθετική κατάργηση της προίκας, την αποποινικοποίηση της μοιχείας, την καθιέρωση του πολιτικού γάμου, του συναινετικού διαζυγίου, του δικαιώματος στη γυναίκα της επιλογής του επωνύμου της μετά το γάμο και το δικαίωμα της στην άμβλωση, ώστε να αποφασίζει ελεύθερα και με ασφάλεια η ίδια για το σώμα της. Ας τα θυμηθούν οι σημερινές φεμινίστριες… Το ΠΑΣΟΚ εστίασε τότε στην κοινωνική προστασία, την προστασία της εργαζόμενης γυναίκας από την απόλυση κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, την επέκταση της άδειας μητρότητας και της στήριξης της οικογένειας, με επιδοματικά κίνητρα και δομές όπως επέκταση των παιδικών και βρεφονηπιακών σταθμών επιτρέποντας παράλληλα στις γυναίκες να μπορούν συνδυάζουν την καριέρα με τη μητρότητα. Να μην ξεχάσουμε τα ΚΑΠΗ και την μεγάλη προσφορά τους στην Τρίτη ηλικία μέχρι σήμερα.
Αποκαταστάθηκαν οι συνδικαλιστικές ελευθερίες και τα εργατικά δικαιώματα. Ελεύθερος συνδικαλισμός, ταξικός και ακηδεμόνευτος όπως λέγαμε τότε με τον νόμο 1264/82. Το ΠΑΣΟΚ στηρίχθηκε πολύ από τους αγρότες και οι συνεταιρισμοί που ήδη υπήρχαν από το 1914 με νόμο του Ελ. Βενιζέλου, φιλοδόξησε η κυβέρνηση με τον νόμο 1541/85, να γίνουν εργαλεία περιφερειακής ανάπτυξης. Για τους έχοντες ενστάσεις, η αποτυχία των συνεταιρισμών δεν οφείλεται στον νόμο, αλλά στην εμπιστοσύνη που έδειξε το ΠΑΣΟΚ σε μη ικανά συνεταιριστικά στελέχη.
Πιστό στο πρόγραμμά του το ΠΑΣΟΚ προχώρησε στην κοινωνικοποίηση των στρατηγικής σημασίας επιχειρήσεων κοινής ωφελείας όπως ΔΕΗ, ΟΤΕ, Ναυπηγεία, Τσιμέντα, ΕΒΟ (με το πυροβόλο Άρτεμις για όσους γνωρίζουν), ΕΑΒ, τράπεζες κτλ. Αυτή η κοινωνικοποίηση κατά την σημερινή αποστασιοποιημένη γνώμη μου, δεν πήγε και καλά και θα πρέπει όχι μόνο το ΠΑΣΟΚ, αλλά και τα άλλα κόμματα ιδίως της αριστεράς να προβληματιστούν για την αποτυχία του εγχειρήματος. Μήπως χρειάζεται ένα νέο μείγμα πολιτικής;
Δημιούργησε το ΑΣΕΠ για την αξιοκρατική πρόσληψη των δημοσίων υπαλλήλων (Νόμος Πεπονή). Στην εξωτερική πολιτική, ίδρυσε το Ενιαίο Αμυντικό Δόγμα Ελλάδας – Κύπρου που εφαρμόστηκε από τον Μητσοτάκη στην πρόσφατη επίθεση της Αμερικής κατά της Περσίας.
Άφησα τελευταίο το θέμα της οικονομικής ανάπτυξης με τις Ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις. Το ΠΑΣΟΚ με Ανδρέα και Πάγκαλο εισηγήθηκε και πέρασε στην ΕΟΚ τα ΜΟΠ και έτσι ξεκίνησε η οικονομική αναγέννηση της χώρας. Συνέχεια των ΜΟΠ ήταν τα δύο πακέτα Ντελόρ, μετά τα Κοινοτικά Πλαίσια στήριξης και τελικά τα ΕΣΠΑ. Ιδίως τα πακέτα Ντελόρ, ως νέος θεσμός, έφεραν πολύ χρήμα στην Ελλάδα που άλλο έπιασε τόπο και άλλο φαγώθηκε στα μπουζούκια που τότε δούλευαν 24/7! (Περάσαμε ωραία τότε – αχ ΠΑΣΟΚ ωραία χρόνια!!!)
Η ηγετική φυσιογνωμία του Ανδρέα άνοιγε δρόμους και έδινε κατευθύνσεις με ένα απλό σύνθημα. Για παράδειγμα, με το σύνθημα «ανεξάρτητη και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική» δημιούργησε στην Μεσόγειο και τα Βαλκάνια πάγια πολιτική ειρήνης, φιλίας και συμμαχίες με άλλα κράτη. Ήταν τέτοια η πολιτική του που δεν απομόνωσε την χώρα, παρά την συνθηματολογία του, από τους φυσικούς της συμμάχους. Δεν έδιωξε τις βάσεις, αλλά τις άφησε να φύγουν μόνες τους, έμεινε στην ΕΟΚ και την αναμόρφωσε εισάγοντας τα πακέτα Ντελόρ και ΕΣΠΑ (δεν ήταν μόνο για την Ελλάδα). Με «την αγορά του αιώνα» αναβαθμίζει τις ένοπλες δυνάμεις και η Ελλάδα όρθωσε το ανάστημά της τον Μάρτη του 1987 απέναντι στους Τούρκους. Τότε η πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική έπαιξε τον ρόλο της γιατί ο Ζίβκοφ της Βουλγαρίας είχε ετοιμαστεί να συνδράμει την Ελλάδα σε περίπτωση σύγκρουσης.
Το 1988 ξεσπά το σκάνδαλο Κοσκωτά και ακολούθησαν τα προβλήματα υγείας που είχαν ως συνέπεια εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς στο Λονδίνο. Με την επιστροφή του αρχίζει μια περίοδος πολιτικής έντασης και το ΠΑΣΟΚ χάνει τις εκλογές του 1989 από την κυβέρνηση συνεργασίας Νέας Δημοκρατίας του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και Συνασπισμού της Αριστεράς των Χαρίλαου Φλωράκη και Λεωνίδα Κύρκου. Αυτός ο ανίερος σχηματισμός παρέπεμψε τον Ανδρέα στο Ειδικό Δικαστήριο για το σκάνδαλο Κοσκωτά, μαζί με τους υπόλοιπους, Τσοβόλα κλπ. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν αρνήθηκε τις πολιτικές του ευθύνες και θεώρησε την παραπομπή του στο Ειδικό Δικαστήριο, ως πολιτική δίωξη με στόχο την πολιτική του εξόντωση και την διάλυση του ΠΑΣΟΚ. Η ακροαματική διαδικασία (16/3/1991 – 16/1/1992), μεταδόθηκε τηλεοπτικά και απασχόλησε καθημερινά τα ΜΜΕ και την κοινή γνώμη. Το Ειδικό Δικαστήριο αθώωσε τον Παπανδρέου και έκλεισε ένα κεφάλαιο που έμεινε στην ιστορία ως «Κάθαρση» και «Βρώμικο ’89». Βλέπετε τί μας λέει η ιστορία; Γιατί δεν μεταδίδεται η δίκη των Τεμπών τηλεοπτικά;
Τον Οκτώβρη του 1993, λόγω της προδοσίας Σαμαρά, πέφτει η κυβέρνηση Μητσοτάκη και το ΠΑΣΟΚ έρχεται στην εξουσία με 46,2%. Ήταν η τελευταία περίοδος της ζωής του που σημαδεύτηκε, λόγω της φυσικής αδυναμίας του, από νεποτισμό στελεχών, διαγκωνισμούς για την δρυ που θα πέσει σε λίγο και από πολλά ξενύχτια στο Ωνάσειο. Τελικά η δρυς έπεσε στην βίλα της οδού Γαλήνης της Εκάλης, την οποία ο Βαγγέλας ο Γιαννόπουλος την είχε αποκαλέσει «κωλόσπιτο»…
Ο Αντρέας ήταν χαρισματική προσωπικότητα με φανατικούς οπαδούς αλλά και ορκισμένους εχθρούς. Είχε το προφίλ του πολιτικού που βρισκόταν σε άμεση επαφή και επικοινωνία με τα λαϊκά στρώματα. Λαοπρόβλητος και αγαπητός, όσο κάνεις άλλος Πρωθυπουργός, από την μεγαλύτερη μερίδα των Ελλήνων με καθεστώς προσωπολατρίας με το οποίο τον περιέβαλλαν τα πλήθη των πολιτικών οπαδών του. Μέχρι και σήμερα προσφωνείται με το μικρό του όνομα, «Αντρέας». Ο Αντρέας δημιούργησε ένα αδιάρρηκτο λαϊκό κίνημα που άλλαξε ριζικά την πολιτική και κοινωνική φυσιογνωμία της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
Υ.Γ. Εκείνα τα χρόνια πήγαμε στο Καστρί στην γιορτή του να του ευχηθούμε – θα ήταν το 1975 ή 1976. Στην χειραψία μας, μου μίλησε με τέτοιο τρόπο που αισθάνθηκα ότι με γνώριζε αρκετά καλά. Είχε χάρισμα!
