Γούρια & Ρόδια Οι προλήψεις στον 21ο αιώνα

Η λέξη «πρόληψη» σηµαίνει
παίρνω µέτρα, αποτρέπω κάτι από
το να συµβεί. Στο «Λεξικό της νέας
ελληνικής γλώσσας» του Γ. Μπαµπι-
νιώτη η έννοια των προλήψεων ορί-
ζεται ως «η αντίληψη που δεν
βασίζεται στην λογική, αποδίδει στα
πράγµατα υπερφυσικές ιδιότητες και
αποδέχεται ότι υπάρχουν πράγµατα
που φέρνουν τύχη ή ατυχία».

Η ιστορία του ανθρώπου είναι
βαθιά συνδεδεµένη µε την πίστη σε
δοξασίες γύρω από τον εξευµενισµό
της τύχης και την κατεύθυνσή της
προς την επωφελέστερη για εκείνον
έκβαση. Είναι όµως και µε την προσπάθειά του να εξηγήσει µε τρόπο
λογικό τα φαινόµενα της ζωής του,
να τα ερµηνεύσει και να τα πλαισιώ-
σει επιστηµονικά, ώστε να µπορεί να
τα διαχειριστεί και να οργανώσει
σωστά την καθηµερινότητά του.

 Από την εποχή που οι αρχαίοι Έλληνες φυσικοί και γεωµέτρες φώτισαν
µε επιστηµονικές εξηγήσεις τις αιτίες
των πραγµάτων, αποµακρύνοντας
ήδη πολλές δεισιδαιµονίες και φό-
βους, η ανθρωπότητα κάνει συνε-
χώς βήµατα που την αποµακρύνουν
από την άκριτη και άλογη νοηµατο-
δότηση του γίγνεσθαι. Όµως, η έν-
νοια και η ουσία της πρόληψης
µοιάζει να είναι βαθιά ριζωµένη στον
ψυχισµό µας, καταγεγραµµένη θα
έλεγε κανείς στο γενετικό µας υλικό,
που περνά από γενιά σε γενιά µέσω
της παράδοσης και της καθηµερινής
πρακτικής, στο πλαίσιο της οικογέ-
νειας, αλλά και της κοινωνίας γενικό-
τερα.
Σύµφωνα µε τον Καρλ Γιούνγκ, οι
προλήψεις ανήκουν στην έκφραση
της συλλογικής ανθρώπινης µνήµης,
µαζί µε τα υπόλοιπα σύµβολα των
ονείρων, των µύθων, της θρησκείας.
Αποτελούν κοµµάτι της συνέχειάς
µας στον κόσµο γι’ αυτό και είναι
χρήσιµη η παρουσία τους στη ζωή
µας. Αντίθετα, για τον Σίγκουντ
Φρόιντ οι προλήψεις στην σύγχρονη
φυσικοεπιστηµονική κοσµοαντίληψη
είναι εκτός τόπου και χρόνου! Στο
έργο του «Ψυχοπαθολογία της κα-
θηµερινής ζωής» υποστήριξε ότι ο
προληπτικός µεταθέτει ασυνείδητα
κάποια κοµµάτια της ψυχικής του κα-
τάστασης σε εξωτερικά γεγονότα και
τους δίνει ένα νόηµα.
Αυτό συµβαίνει γιατί δεν είναι σε
θέση να δώσει στην ψυχική κατά-
σταση, που παρακινεί αυτά τα γεγο-
νότα, το νόηµα που της αντιστοιχεί.
Επειδή δηλαδή, δεν µπορεί να ερµη-
νεύσει (ή και αγνοεί) τις αιτίες των
τυχαίων γεγονότων µε ψυχικούς
όρους ή µε τις σκέψεις του, τα το-
ποθετεί στον εξωτερικό κόσµο και τα
αναγνωρίζει εκεί ως «συµπτώσεις».
Η διαµάχη Γιουγκ και Φρόιντ δεν
αποκλείει φυσικά η µια ερµηνεία να
συµπληρώνει την άλλη!

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΜΑΣ… ΓΟΥΡΙΑ!

Μια από τις πρώτες αισθήσεις,
όταν ερχόµαστε στον κόσµο, είναι ο
φόβος του αφανισµού και της απώ-
λειας, τον οποίο πρέπει να αντιµετω-
πίσουµε και να τακτοποιήσουµε για
να κατορθώσουµε να βγούµε δυνατοί
στη ζωή. Εκτός από την φροντίδα και
την περίεξη των γονιών µας, άλλα
µέσα που διαθέτουµε είναι τα «µετα-
βατικά» µας αντικείµενα: η αγαπηµένη κουβερτούλα, το αρκουδάκι, η
κούκλα… βοηθούν το παιδί να «συνθηκολογήσει» µε το περιβάλλον και
να αντέξει τους µικρούς ή µεγαλύτερους αποχωρισµούς µε τη µητέρα.
Μεγαλώνοντας, προσδίδουµε
αξίες µεταβατικών αντικειµένων σε
λιγότερο «παιδικά» πράγµατα, µε
την ίδια όµως συµβολική και προστατευτική δύναµη: µπορεί να είναι
ένα κόσµηµα ή ένα στυλό µε το
οποίο γράφουµε πάντα τις εξετάσεις
µας, µια µπλούζα ή µια τσάντα που
έχουµε συνδέσει µε εξαιρετικές επι-
δόσεις στην δουλειά µας ή την προσωπική µας ζωή…

 Ο κατάλογος
είναι διαφορετικός για τον καθένα και
µπορεί να είναι µακρύς. Ας προστε-
θούν εδώ και τα «κακά» αντικείµενα:
η άτυχη µπλούζα, τα γρουσούζικα
στυλό κ.ο.κ., τα οποία έχουµε συν-
δέσει µε δυσάρεστα γεγονότα, που
µας τραυµάτισαν ή µας υποχρέωσαν
να ξεβολευτούµε. Τέλος, θα προστε-
θούν και οι προλήψεις του οικογενει-
ακού και κοινωνικού περίγυρου, του
τόπου που ζούµε. Οι προλήψεις των
λαών άλλοτε συµπίπτουν, άλλοτε
είναι διαφορετικές, π.χ. για τους Έλ-
ληνες η Τρίτη και 13 θεωρείται γρου-
σουζιά, για τους Ευρωπαίους η
Παρασκευή και 13. Στα ελληνικά
νησιά θεωρείται γρουσουζιά αν δεις
χελώνα στην θάλασσα, στην Κορέα
είναι καλοτυχία. Σε επαγγέλµατα µε
υψηλό ποσοστό τυχαιότητας και έλ-
λειψη σταθερότητας, όπως ο αθλητισµός, ο καλλιτεχνικός χώρος, το
εµπόριο, οι προλήψεις και τα γούρια
είναι παροιµιώδη. Το ίδιο σακάκι σε
κάθε αγώνα για όλη την αγωνιστική,
οι ίδιες τελετουργικές κινήσεις πριν
από κάθε παράσταση, αποζηµιώ-
νουν για την έλλειψη σιγουριάς από
την εξωτερική αλλά και εσωτερική
πραγµατικότητα, που λειτουργεί ως
εγγύηση για το καλό αποτέλεσµα και
την διασφάλιση µιας καλής συνέχειας.

ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ
ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ
ΜΥΘΟΛΟΓΙΕΣ

Τι προσπαθούµε να πετύχουµε
όταν χτυπάµε ξύλο; Όταν δεν φο-
ράµε εκείνη την κόκκινη µπλούζα στο
ραντεβού για συνέντευξη νέας δου-
λειάς; Ή όταν, τιµώντας το έθιµο,
σπάµε ένα ρόδι στο γάµο κάποιου
αγαπηµένου µας; Να αποµακρύ-
νουµε το κακό, να προκαλέσουµε
την καλοτυχία, να µπορέσουµε να
κάνουµε ειρήνη µε το απρόβλεπτο.
Ποιος µας ακούει όταν χτυπάµε το
ξύλο; Πού ξέρει ο µελλοντικός εργο-
δότης ότι εκείνη η κόκκινη µπλούζα
φέρνει κακή τύχη και δεν θα µας
προσλάβει; Με ποιόν υπογράφουµε
συµβόλαιο ότι δεν θα χωρίσει το νέο
ζευγάρι; Τα υποκείµενα της δράσης
είµαστε εµείς! Η δική µας ψυχική
πραγµατικότητα ανακουφίζεται από
τον ήχο του ξύλου, η δική µας στάση
φωνάζει: «είµαι άτυχη και δεν θα µε
πάρετε στη δουλειά» φορώντας το
ρούχο µε την πεποίθηση του αναξιο-
παθούντος, η δική µας αγωνία κι επι-
θυµία για αγάπη και συντροφικότητα
ακουµπά για λίγο στο σπασµένο
ρόδι. Οι άνθρωποι λειτουργούν
συχνά µε την αρχή της «αυτοεκπλη-
ρούµενης προφητείας»: αν νοιώθω
και λειτουργώ ως άτυχος, τότε θα
δρω έτσι ώστε να είµαι και άτυχος.
Αν νοιώθω ότι δεν αξίζω, τότε δεν
θα µπορώ να διεκδικήσω και να
χαρώ, πάντα λοιπόν θα παραπονιέ-
µαι. Ο µηχανισµός των προλήψεων
λειτουργεί ως αντίβαρο στην επι-
δίωξη προσέλκυσης των θετικών και
εξορκισµού των αρνητικών εκβά-
σεων των καταστάσεων, µέσω της
«µαγικής» δύναµης του αντικειµένου
ή της «µαγικής» κίνησης, συχνά
χωρίς να καταβάλουµε προσπάθεια
ούτε να επεξεργαστούµε τι συµβαί-
νει. Είναι κάπως ανακουφιστικό και
βολικό, όταν όµως τείνει να πρυτα-
νεύει στην ζωή έναντι της ουσιαστι-
κής προσπάθειας για την βελτίωση
και την εξέλιξή της, τότε υπάρχει
πρόβληµα!
Σε κάποιους ανθρώπους µάλιστα,
οι συµπεριφορές υψηλής προσήλω-
σης σε προλήψεις συνδέονται µε εµ-
µονές παθολογικού χαρακτήρα,
όπως η ιδεοψυχαναγκαστική διατα-
ραχή. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι
απαραίτητη η βοήθεια του ειδικού.

 ΓΙΑΤΙ ΑΚΟΜΑ;

Είναι πολύ ενδιαφέρον να αναλογι-
στούµε πόση δύναµη έχουν ως σή-
µερα αυτές οι πρακτικές στη ζωή
του εξελιγµένου και τεχνοκρατικά κυ-
ρίαρχου δυτικού κόσµου.
Αν στους πρωτόγονους και προ-
επιστηµονικούς λαούς οι προλήψεις
και οι τελετουργίες τους ήταν ένα
µέσο προφύλαξης και ελέγχου του
απρόβλεπτου φυσικού κόσµου, µια
εκδήλωση επιθυµίας για δύναµη
επάνω στα φαινόµενα που ταρακου-
νούσαν τον ανθρώπινο ρυθµό, πόσο
έχει αλλάξει η ουσία τους στον σύγ-
χρονο, επιστηµονικό κόσµο; Οι προ-
λήψεις ως σύστηµα, πέρα από την
έγκυρη ψυχαναλυτική του προσέγ-
γιση που πρώτος απέδωσε ο Φρόιντ,
εξακολουθεί, πιστεύω, να εξυπηρε-
τεί την επιθυµία των ανθρώπων για
έλεγχο και δύναµη, ενώ στην πραγ-
µατικότητα της ζωής µας ο απόλυ-
τος έλεγχος είναι η απόλυτη
ουτοπία. Η επιστήµη µεγαλουργεί αλλά δεν µας έδωσε ακόµα όλες τις
απαντήσεις, µπορεί να µην µας τις
δώσει ποτέ. Μπορεί να γεννήσει και-
νούργιες, πιο δύσκολες, ερωτήσεις. Αν
βρούµε πώς δηµιουργήθηκε ο αισθητός
κόσµος, δεν µπορούµε να απαντή-
σουµε, ακόµα τουλάχιστον, πως θα
φύγει ο καθένας µας απ’ αυτόν. Σε κρί-
σιµες περιόδους σαν αυτή, που διασα-
λεύονται και τα θεµέλια της ψυχικής µας
τάξης, που η ικανότητα της συµβολικής
αναπαράστασης πάσχει βαθιά και οι
σχέσεις δυσκολεύουν συνεχώς, η
ανάγκη ελέγχου οξύνεται περισσότερο.
Η έντονη παρουσία λοιπόν και η δυνα-
µική των προλήψεων, παράλληλα µε
την ορθολογική επιστηµοσύνη της ση-
µερινής εποχής, δεν είναι και τόσο αντι-
φατική.

ΣΥΝΘΗΚΗ ΜΕ ΤΗΝ
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Τα στοιχεία της προσωπικότητας
ενός ανθρώπου παίζουν κυρίαρχο ρόλο
στην ευαισθησία και την επίδραση που
δέχεται από προσωπικές και συλλογικές
προλήψεις και δοξασίες. Όσο πιο συγ-
κροτηµένο είναι το Εγώ, όσο πιο κοντά
βρίσκεται ένας άνθρωπος µε τον ψυχικό
του κόσµο, µε την πραγµατικότητα των
συναισθηµάτων του, τις ανάγκες και τις
επιθυµίες του, όσο καλύτερα γνωρίζει
τα ελλείµµατα του και αυτά που µπο-
ρούν να τον διαταράξουν, τόσο λιγό-
τερο προσηλωµένος είναι σε κάθε είδους πρόληψη. Μπορεί να διαχειριστεί
µε διαφορετικούς τρόπους τις αγωνίες
και τις ανησυχίες του για το µέλλον και
να επηρεάζεται σε µικρή κλίµακα από
την «µαγική» τακτοποίηση των πραγµά-
των. Γνωρίζει ότι οι σχέσεις, η εργασία,
το µέλλον απαιτούν βαθιά, συνεχή και
προσωπική δουλειά.
Αυτό δεν σηµαίνει ότι έχει όλες τις
απαντήσεις. Σηµαίνει όµως ότι αντέχει
να µην έχει όλες τις απαντήσεις και µπο-
ρεί να συνθηκολογήσει µε την αφόρητη
τυχαιότητα της ζωής, µέσω της δηµι-
ουργικότητας, της προσαρµοστικότη-
τας, της αισιοδοξίας και της υποµονής
που έχει κατακτήσει εξελίσσοντας τον
εαυτό του. Πράγµα που δεν αποκλείει
να έχει κι ένα «γούρι» δίπλα στο γρα-
φείο ή στο κρεβάτι του ή να χαίρεται τα
έθιµα της παράδοσής του για καλοτυχία
σε σηµαντικές στιγµές του χρόνου.
Στο πίσω µέρος του µυαλού µας,
καλό είναι να ξέρουµε ότι µε όλα αυτά
κατευνάζουµε υπαρξιακές µας αγωνίες,
δίνουµε κουράγιο στον εαυτό µας, ένα
ενεργειακό χτυπηµατάκι στην πλάτη ότι
µπορούµε να προχωρήσουµε. Κι έτσι
µας είναι χρήσιµα. Οι πραγµατικοί πρω-
ταγωνιστές του µέλλοντός µας όµως εί-
µαστε εµείς, µε τις πράξεις, τις
παραλείψεις, τις επενδύσεις και τις απο-
φάσεις µας. «Βοήθησε τον εαυτό σου
για θα σε βοηθήσει κι ο Ουρανός»,
όπως λέει παλιά γαλλική παροιµία του
15ου αιώνα!